Articles on Revolution


Voices in Time




Mormons In Space George Caffentzis & Silvia Federici


Space is but Time congealed. An arrangement of Work/Life in integrated sequences. The Earth is another Matter however. So why this urge to get out of Earth? To simultaneously destroy it and transcend it?

Is this capital’s nasty little secret: the destruction of the final recalcitrant Body? The in-itself of capitalist functionality, the residue of a billion years of noncapitalist formation . . . why should there be Mountains here, Rivers there and an Ocean exactly here after all?

Why indeed space shuttles, space colonies mixed with such a density of bombs, bombs and still more bombs . . . to destroy the Earth n-times over as if to assure not the least roach existence. Why the simultaneous attempt to re-code the chromosomes and the neural system?

Why if not to define a truly capitalist BEING, in a purely capitalist plasm and a final purely capitalist sequence of work events. Weightless, formless neuro systems unwebbed and ready for infinite rewebbing.

Why if not a search for a being unprogrammed by millenia shifting at the bottom of a ton of oxygen luging all this weight around, this gravity against work.

Space is ultimately the obstacle of Time . . . Bergson got it wrong . . . Luckacs too . . . capitalism is not the spatialization of Time but rather the temporalization of Space, the dissolving of distance, of the Just-Thereness of where we come from.

«Outer space» is not Space as we know it, but a final merging with the relations of time. It is lusted for not because of the minerals on Mars – no more than the gold and silver in the rivers of the Caribbean isles was – but what they can do to you on Mars when they get you there.

This is why the working class is so archaic, such a malfunctioning machine. The early Hobbesians were only partly right: Humans are not Machines but only poor copies of them. Their desires are too limited and then again too wide. They have a desperation for a housework built on a million years of non-capitalist pleasures and pains and a revulsion of their own archaicness that is too arbitrary.

The Lebensraum of Hitler was really an Arbeitsraum that required an immense destruction of «leben» to achieve and then finally failed. So too with porcelain tiles glued on, computers in a soap opera of «You don’t understand me»: the return of the space shuttle is heralded with a desperation that you wonder at this desire for a biologically pure realm, freed from the seasonal, diurnal and lunar cycles, airless, weightless and open to infinite reductions.

This has always been capital’s fatal attraction: its indifference to Space. For the Here-Now disappears when your essential problem is not what I need, desire and want now but what another needs, desires or wants of what I need, desire or want. The Here vanishes in an abstracted There-Here-There.

You can see capital from its space stations looking down . . . «Those poor, slightly crazed machines! Their needs have been so thoughtlessly defined, their sexuality is inconsiderate, and their desires are fixed by biochemical cycles so local that they make you want to cry! When will we finally be able to rid ourselves of these Bodies?»

If one tried to define the Zeitgeist breathing through the New Right today one would be confronted with a seemingly undecipherable puzzle. On the one side these are the spokesmen for a scientific and technological revolution that a few years ago would have smacked of science fiction: gene-splicing, DNA computers, time-compression techniques, space colonies. At the same time the circles of the New Right have witnessed a revival of religious tendencies and moral conservatism that one would have thought was buried once and for all with «our» Puritan Founding Fathers. Falwell’s Moral Majority is the most vocal of this return to the values of Calvin and Cotton Mather, but by far not the only one. Wherever you turn, Godfearing, Satan-minded groups, detemmined to reshape the country on the model of the Puritan colonies, are sprawling like mushrooms: Christian Voice, Pro-Family Forum, National Prayer Campaign, Eagle Forum, Right to Life Commission, Fund to Restore an Educated Electorate, Institute for Christian Economics. Seen in its general contours, then, the body of the New Right seems stretching in two opposite directions, attempting at once a bold leap into the past and an equally bold leap into the future.

The puzzle increases when we realize that these are not separate sects, but in more than one way they involve the same people and the same money. Despite a few petty squabbles and a few pathetic contortions to keep up the «pluralism» facade, the hand that sends the shuttle into orbit or recombines mice and rabbits is the same that is fretfully pushing for gays to be sent to the stake and is drawing a big cross not just through the 20th, but the l9th and 18th centuries, too.

To what extent the Moral Majority and Co. and the science futurologists are one soul, one mission, is best seen, if not in the lives of their individual spokesmen (though the image of the «electronic minister» and of a President who in the same breath blesses God and calls for stepped up nerve-gas production and the neutron bomb are good evidence of this marriage}, then in the harmony of intent they display when confronted with the «key issues» of the time. When it comes to economic and political matters, all shreds of difference drop off and both souls of the New Right pull money and resources towards their common goals. Free-Market, laissez-faire economics (for business, of course), the militarization of the country (what is called «building a strong military defense»), bolstering «intemal security,» i.e., giving the FBI and CIA free rein to police our daily life, cutting all social spending except that devoted to building prisons and ensuring that thousands will fill them; in a word, asserting U.S. capital’s ownership of the world and setting «America» to work at the minimum wage (or below) are goals for which all the New Right would swear on the Bible.

A clue to understanding the double soul of the New Right is to realise that its mixture of reactionary social policies and scientific boldness is not a novelty in the history of capitalism. If we look at the beginning of capital – the 16th and 17th century to which the Moral Majority would so happily return – we see a similar situation in the countries of the «take off.» At the very time when Galileo was pointing his telescope to the moon, and Francis Bacon was laying the foundations of scientific rationality, women and gays by the thousands were burnt on the stake throughout Europe, with the universal blessing of the modernizing (sic) European intelligentsia.

A sudden craze? An inexplicable fall into barbarism? In reality, the witch hunt was part and parcel of that attempt at «human perfectibility» that is commonly acknowledged as the dream of the fathers of modem rationalism. For the thrust of the emerging capitalist class towards the domination and exploitation of nature would have remained a dead letter without the concomitant creation of a new type of individual whose behavior would be as regular, predictable and controllable as that of the newly discovered natural laws. To achieve this purpose one had to destroy that magical conception of the world that, e.g., make the Indians in the overseas colonies believe that it was a sacrilege to mine the earth, or in the heart of Europe assured the proletariat that people could fly, be in two places at the same time, divine the future and (most important) that on some «unlucky days» all enterprise had to be carefully avoided. The witch hunt, moreover, ensured the control over the main source of labor, the woman’s body, by criminalizing abortion and all forms of contraception as a crime against the state. Finally, the witch hunt was functional to the reorganization of family life, i.e., the restructuring of reproduction that accompanied the reorganization of work on a capitalistic basis. On the stake died the adulteress, the woman of «ill repute,» the lesbian, the woman who lived alone, or lacked «maternal spirit» or had illegitimate children. On the stake ended many beggars, who had impudently launched their curses against the refusal of some «ale and bread.» For in the «transition» to capitalism it was primarily the woman, especially the woman in rebellion, (destined to depend on a man for her survival) who became pauperised. The fathers of modem rationalism approved; some even complained that the state did not go far enough. Notoriously, Bodin insisted that the witches should not be «mercifully» strangled before being given to the flames.

That today we find a similar situation prevailing in the USA is an indication of the depth of capital’s crisis. Always – in its beginning as, we would hope, in its end – when uncertain of its foundations, capital goes down to basics. At present this means attempting a bold technological leap which on one side (at the developing pole of production) concentrates capital and automates work to an unprecedented degree and, on the other, consigns millions of workers to either wagelessness (unemployment) or to employment in intensive-labor types of jobs, paid at minimum rates, on the model of the much acclaimed «workforce.» This involves, however, a reorganization of the process whereby labor is reproduced – a project in which women are expected to play a most crucial role.

The institutionalization of repression and self-discipline along the line of the Moral Majority and the New Christian right is today required for both ends of the working class spectrum: For those who are destined to temporary, part-time subsistence level of wages (accompanied by long hours of work or a perennial quest for jobs) as well as for those who are elected to a «meaningful wage» working with the most sophisticated equipment capital’s technologists are now able to produce. That the holy trinity of God/Work/ Family is always crucial in times of repression is a well-tested truth capital has never forgotten. What could be more productive than a life of isolation, where the only relations we have with each other are relations of reciprocal discipline: Daddy controlling Mommy, Mommy teaching the children that life is hard and survival problematic, neighbors getting together to keep the neighborhood «clean,» sociality shrinking to those occasions that help us find or keep a job? And if life is pain there is always God, in whose name you can even justify nuclear war against the infidels who, like the rebellious Sodomites, deserve to be wiped out from the face of the earth (even if a few of the righteous get wiped out too). And you can even justify a nuclear war that will wipe out yourself too: after all, what’s the big deal about life if you have already accepted to bargain cancer for a wage, renounce all your desires and postpone your fulfillment to another world?

Let us not be mistaken. Weinberger needs Jerry Falwell, as does Reagan. From Wall Street to the Army, all capital’s utopias are predicated on an infinitesimal micropolitics at the level of the body, curbing our animal spirits and redefining the meaning of that famous Pursuit of Happiness that (so far at least) has been the biggest of all constitutional lies. And Jerry Falwell is even more needed for the development of the high-tech (computer, information, energy, genetic) worker who – unlike those at the lower echelons of the working class – cannot be run by the stick (in case God failed); for the damage he can do (should he slip in his duty) is infinitely greater, because the machines he works with are infinitely more costly.

What the launching of high-tech industry needs mostly today is a technological leap in the human machine – a big evolutionary step creating a new type of worker to match capital’s investment needs. What are the faculties required by the new being our futurologists advocate? A look at the debate on space colonies is revealing in this respect. All agree, first of all, that the main impediment today to the development of human colonies in space is bio-social rather than technological, i.e., you may be able to glue the space shuttle’s tiles together but gluing the right space worker-technician is a project that even the present genetic breathroughs are far from having solved. An individual is needed who can:

  • endure social isolation and sensory deprivation for long periods of time without breaking down,
  • perform «perfectly» in an extremely hostile/alien and artificial environment and under enormous stress,
  • achieve a superb control of his bodily functions (consider: it takes an hour to shit in space!) and psychological reactions (anger, hate, indecisiveness), our all-too-human frailties which can be disastrous in the fragile, vulnerable world of life in space,
  • demonstrates total obedience, conformity and receptivity to commands, for there can be little tolerance for social deviations and disagreements when the most minute act of sabotage can have catastrophic consequences to the very costly, complex and powerful equipment entrusted in their hands.

Indeed, not only will the space technician have a quasi-religious relation to his machine but he himself must become more and more machine-like, achieving a perfect symbiosis with his computer which, in the long nights of space, is often his only and always his most reliable guide, his companion, his buddy, his friend.

The space worker, then, must be a highly ascetic type, pure in body and soul, perfect in his performance, obedient like a well-wound clock and extremely fetishistic in his mental modes. Where is this gem most likely bred? In a fundamentalist type religious sect. To put it in the words of biologist Garrett Harding:

What group would be most suitable to this most recent Brave New World (the space colony)? Probably a religious group. There must be unity of thought and the acceptance of discipline. But the colonists couldn’t be a bunch of Unitarians or Quakers, for these people regard the individual conscience as the best guide to action. space colonies’ existence would require something more like the Hutterites or the Mormons for its inhabitants . . . integration could not be risked on this delicate vessel, for fear of sabotage and terrorism. Only «purification» would do.

Not surprisingly, a few days after landing, the first space shuttle astronauts were greeted by Elder Neal Maxwell at the Mormon Tabernacle. ‘We honor tonight men who have seen God in all his majesty and power,’ he said and the 6000 member congregation responded, «Amen.»

The fight between creationism and evolutionism is just an internal capitalist squabble as to what are the most adequate means of control. Until our social biologists and genetic engineers – the heros of today’s scientific breakthrough – have found the means to create a perfect robot, the whip will do, particularly in an age still infected with the anarchic ideologies of the ’60s, when a lot of bad germs have already been implanted in children and parents alike.

Moreover, the asceticism, self-control, the flight from the earth and the body which is the substance of puritan teaching is the best soil in which capital’s scientific and economic plans can flourish. Indeed, today, more consciously than ever, in its attempt to relocate itself on safer shores, capital is embracing the dream of all religion: the overcoming of all physical boundaries, the reduction of the individual human being to an angel-like creature, all soul and will. In the creation of the electronic/space worker, the priest of scientific exploration-exploitation of the universe, capital is fighting once again its historic battle against matter, attempting to break at once both the boundaries of the earth and the boundaries of «human nature» which, in its present form, present irreducible limits that must be overcome.

The thrust to the organization of industries in space and the dematerialization of the body go together. For the former cannot be accomplished without the remolding of a whole nexus of needs, wishes, desires, that are the product of billions of years of material evolution on the planet and which up to now have been the material conditions of bio-social reproduction – the blues, the greens, the nipple, the balls, the hair of the anus, the texture of oranges, beef, carrots, the wind and sea smell, the day light, the need for physical contact, SEX!!!

The dangers of sexuality are emblematic of the obstacles capital encounters in the attempt to create a totally self-controlled being, capable of spending nights and nights alone, talking just to his computer, with his mind focused on nothing but the screen. Can you afford to be homy or lonely in space? Can you afford to be jealous or have a marital breakdown??

What’s the right attitude in this respect is indicated by a report on the South Pole Station in Antarctica that ostensibly was set up to study meteorological, astronomical and geographical conditions at the pole, but in reality is a big center for human experimentation: the study of human beings in conditions approaching that of space (isolation for many months, lack of sensuous contact, etc.). This report states:

As for sexual relations . . . all candidates were warned of the «dangers» of sexual liaisons under the supercharged conditions here. Celibacy was the best course… men think of nothing but sex for the first few weeks, then it is submerged until nearly the end of the winter. One worker reported, «You just basically put it out of your mind. You are working all the time; there is no privacy.»

Celibacy, AIDS, abstinence: it is the last step in a long process whereby increasingly capital has decreased the sensuous-sexual content of our lives and encounters with people, substituting the mental image for the physical touch. Centuries of capitalist discipline have gone a long way toward producing individuals who shrink from others for fear of touch. (See the way we live our social spaces: buses, trains, each passenger closed in its own space, its own body, keeping well-defined, though invisible boundaries; each person its own castle.) This physical as well as emotional isolation from each other is the essence of capitalist cooperation. But it – as well as the dematerialization of all forms of our life – finds culmination in the inhabitant of the future space colony whose success depends on his ability to become a pure, totally purified angel – who does not fuck, does not require the sensuous stimulations which are our daily nourishment on earth, but can live by solely feeding on its self-sufficient, self-centered will power.

Increasing the abstractness of the enemy body, reducing the person you destroy to a blip on a video machine: this is another essential element of death production which is likely to be the central product of space industrialization. Indeed, electronic war can become so abstract that unless your image is put into the video screen you’re likely to forget that you can be destroyed yourself. The abstractness of the object of aggression is the essence of the lesson that is being taught to fundamentalist youth, who from an early age are told that all «deviants» are the same – perfectly interchangeable – as equal expressions of the abstract powers of evil.

Communism = Homosexuality = Drugs = Promiscuousness = Subversion = Terrorism = Lesbianism = . . . = Satan. From this point of view, all questions of «who,» «what,» «where» and «when» become irrelevant: a good practice for a politics of repression, and an excellent one for a policy of massive nuclear destruction, which requires building a type of being who can accept the destruction of millions of bodies as an unpleasant, perhaps, but nevertheless necessary goal to cleanse the earth from all social deviation and struggle – a pollution much worse in the eyes of the fundamentalist than strontium 90.

To achieve this, a strategy of systematic isolation is necessary: breaking all bonds between ourselves and others and distancing ourselves even from our own body. The electronic church completely dematerializes the healer, who becomes a cool image duplicated on thousands of screens or a «personal» comment in a letter written by a computer. One’s main «feedback’ with the preacher is the monetary one: you send your money and he begins to pray for you. If you fall back on the payments, the prayers begin to lose their fervor until they end with the «final notice.»

With the electronic preacher, social relations become so abstract that they are virtually substituted by an image: the radio-TV sermon serves the same function as the home computer for the high tech family: reproducing for you, in a purified-disembodied form, the relations/experiences of which you have been deprived in day-to-day life. They substitute dangerous – because unpredictable – human encounters with a gadget produced sociality that can be turned off and shut down at will. It goes directly to the soul without passing through the body: clean, efficient, infinitely available at all hours of day and night. (In fact it can be recorded and replayed whenever you want – time, too, not only space, is won!!!)

Living with the machine, becoming like a machine: a desexualized angel, moving in the interstices of the engine, perfectly integrating work-space and life space as in the astronauts’ pod, infinitely weightless because purified of the force of gravity, of all human desires/temptations – the ancient refusal of work finally negated. Capital’s old dream of «human perfectibility» that loomed so prominent in the 16th and 17th century utopias, from Bacon to Descartes, seems ready at hand. Not only can we now answer the famous Puritan question, «What do the angels do in heaven?» but we even know how they feel. Here it’s Wally Shirra talking:

Feeling weightless … I don’t know, it’s so many things together. A feeling of pride, of healthy solitude, of dignified freedom from everything that’s dirty, sticky. You feel exquisitely comfortable, that’s the word for it, exquisitely . . . You feel comfortable and you feel you have so much energy, such an urge to do things, such an ability to do things. And you work well, yes, you think well, you move well, without sweat, without difficulty, as if the biblical curse In the sweat of thy face and in sorrow no longer exists. As if you’ve been born again.

How petty life on earth seems from such heights . . . No wonder capital is so careless with our earthly home, so eager to destroy it – the big bang of nuclear explosion – destroying in one second millions of tons of matter – the perfect embodiment of the victory of the spirit over the earth-matter – as creative as the first act of God! Big Bang Big Phallus . reduced to its pure, power-hungry essence, fucking this rotting Earth in its god-like aspiration to be free from all constraints. Faust in an angel/astronaut/spaceworker face, a superman who does not need any-body, neither his own nor another’s, to have his will, not just on earth but in the universe as well.

A society of angels, ruled by God, and motivated by purely spiritual-religious-patriotic concerns. The adventure of space colonization will not be a «New America» in the sense of being the dumping ground of castaways, misfits and slaves. The need for total identification with the work-project, total obedience, total self-discipline and self-control, is so high that, according to NASA, even the old forms of reward should be immediately ruled out:

High monetary incentive should not be used for space colonization recruiting because it attracts the wrong people. Furthermore, it would be unhealthy for the community as well as for the individuals concerned to make efforts to retain ‘misfits’ in the extraterrestrial community. It would be healthier to return them to Earth, even though this might seem more expensive.

Work without a wage. It is the essential capitalist utopia where the work and repression becomes its own reward, and all the refusers are cast out into the cold stellar night. We have finally reached their limit.



Socrates defines ‘Love’ by telling what he once learned from Diotima:

From Plato’s Symposium

And now, taking my leave of you, I would rehearse a tale of love which I heard from Diotima of Mantineia, a woman wise in this and in many other kinds of knowledge, who in the days of old, when the Athenians offered sacrifice before the coming of the plague, delayed the disease ten years. She was my instructress in the art of love, and I shall repeat to you what she said to me, beginning with the admissions made by Agathon, which are nearly if not quite the same which I made to the wise woman when she questioned me-I think that this will be the easiest way, and I shall take both parts myself as well as I can. As you, Agathon, suggested, I must speak first of the being and nature of Love, and then of his works. First I said to her in nearly the same words which he used to me, that Love was a mighty god, and likewise fair and she proved to me as I proved to him that, by my own showing, Love was neither fair nor good.

«What do you mean, Diotima,» I said, «is love then evil and foul?» «Hush,» she cried; «must that be foul which is not fair?» «Certainly,» I said. «And is that which is not wise, ignorant? do you not see that there is a mean between wisdom and ignorance?» «And what may that be?» I said. «Right opinion,» she replied; «which, as you know, being incapable of giving a reason, is not knowledge (for how can knowledge be devoid of reason? nor again, ignorance, for neither can ignorance attain the truth), but is clearly something which is a mean between ignorance and wisdom.» «Quite true,» I replied. «Do not then insist,» she said, «that what is not fair is of necessity foul, or what is not good evil; or infer that because love is not fair and good he is therefore foul and evil; for he is in a mean between them.»

«Well,» I said, «Love is surely admitted by all to be a great god.» «By those who know or by those who do not know?» «By all.» «And how, Socrates,» she said with a smile, «can Love be acknowledged to be a great god by those who say that he is not a god at all?» «And who are they?» I said. «You and I are two of them,» she replied. «How can that be?» I said. «It is quite intelligible,» she replied; «for you yourself would acknowledge that the gods are happy and fair of course you would-would to say that any god was not?»

«Certainly not,» I replied. «And you mean by the happy, those who are the possessors of things good or fair?» «Yes.» «And you admitted that Love, because he was in want, desires those good and fair things of which he is in want?» «Yes, I did.» «But how can he be a god who has no portion in what is either good or fair?» «Impossible.» «Then you see that you also deny the divinity of Love.»

«What then is Love?» I asked; «Is he mortal?» «No.» «What then?» «As in the former instance, he is neither mortal nor immortal, but in a mean between the two.» «What is he, Diotima?» «He is a great spirit (daimon), and like all spirits he is intermediate between the divine and the mortal.» «And what,» I said, «is his power?»

«He interprets,» she replied, «between gods and men, conveying and taking across to the gods the prayers and sacrifices of men, and to men the commands and replies of the gods; he is the mediator who spans the chasm which divides them, and therefore in him all is bound together, and through him the arts of the prophet and the priest, their sacrifices and mysteries and charms, and all, prophecy and incantation, find their way. For God mingles not with man; but through Love. all the intercourse, and converse of god with man, whether awake or asleep, is carried on. The wisdom which understands this is spiritual; all other wisdom, such as that of arts and handicrafts, is mean and vulgar. Now these spirits or intermediate powers are many and diverse, and one of them is Love.

«And who,» I said, «was his father, and who his mother?» «The tale,» she said, «will take time; nevertheless I will tell you. On the birthday of Aphrodite there was a feast of the gods, at which
the god Poros or Plenty, who is the son of Metis or Discretion, was one of the guests. When the feast was over, Penia or Poverty, as the manner is on such occasions, came about the doors to beg. Now Plenty who was the worse for nectar (there was no wine in those days), went into the garden of Zeus and fell into a heavy sleep, and Poverty considering her own straitened circumstances, plotted to have a child by him, and accordingly she lay down at his side and conceived love, who partly because he is naturally a lover of the beautiful, and because Aphrodite
is herself beautiful, and also because he was born on her birthday, is her follower and attendant. And as his parentage is, so also are his fortunes. In the first place he is always poor, and anything but tender and fair, as the many imagine him; and he is rough and squalid, and has no shoes, nor a house to dwell in; on the bare earth exposed he lies under the open heaven, in-the streets, or at the doors of houses, taking his rest; and like his mother he is always in distress.
«Like his father too, whom he also partly resembles, he is always plotting against the fair and good; he is bold, enterprising, strong, a mighty hunter, always weaving some intrigue or other, keen in the pursuit of wisdom, fertile in resources; a philosopher at all times, terrible as an enchanter, sorcerer, sophist. He is by nature neither mortal nor immortal, but alive and flourishing at one moment when he is in plenty, and dead at another moment, and again alive by reason of his father’s nature. But that which is always flowing in is always flowing out, and so he is never in want and never in wealth; and, further, he is in a mean between ignorance and knowledge.
«The truth of the matter is this: No god is a philosopher. or seeker after wisdom, for he is wise already; nor does any man who is wise seek after wisdom. Neither do the ignorant seek after Wisdom. For herein is the evil of ignorance, that he who is neither good nor wise is nevertheless satisfied with himself: he has no desire for that of which he feels no want.»

«But-who then, Diotima,» I said, «are the lovers of wisdom, if they are neither the wise nor the foolish?» «A child may answer that question,» she replied; «they are those who are in a mean between the two; Love is one of them. For wisdom is a most beautiful thing, and Love is of the beautiful; and therefore Love is also a philosopher: or lover of wisdom, and being a lover of wisdom is in a mean between the wise and the ignorant. And of this too his birth is the cause;
for his father is wealthy and wise, and his mother poor and foolish. Such, my dear Socrates, is the nature of the spirit Love. The error in your conception of him was very natural, and as I imagine from what you say, has arisen out of a confusion of love and the beloved, which made you think that love was all beautiful. For the beloved is the truly beautiful, and delicate, and perfect, and blessed; but the principle of love is of another nature, and is such as I have described.»

I said, «O thou stranger woman, thou sayest well; but, assuming Love to be such as you say, what is the use of him to men?» «That, Socrates,» she replied, «I will attempt to unfold: of his nature and birth I have already spoken; and you acknowledge that love is of the beautiful. But some one will say: Of the beautiful in what, Socrates and Diotima?-or rather let me put the question more dearly, and ask: When a man loves the beautiful, what does he desire?» I answered her «That the beautiful
may be his.» «Still,» she said, «the answer suggests a further question: What is given by the possession of beauty?»

«To what you have asked,» I replied, «I have no answer ready.» «Then,» she said, «Let me put the word ‘good’ in the place of the beautiful, and repeat the question once more: If he who loves good, what is it then that he loves? «The possession of the good,» I said. «And what does he gain who possesses the good?» «Happiness,» I replied; «there is less difficulty in answering that question.» «Yes,» she said, «the happy are made happy by the acquisition of good things. Nor is there any need to ask why a man desires happiness; the answer is already final.»

«You are right.» I said. «And is this wish and this desire common to all? and do all men always desire their own good, or only some men?-what say you?» «All men,» I replied; «the desire is common to all.» «Why, then,» she rejoined, «are not all men, Socrates, said to love, but only some them? whereas you say that all men are always loving the same things.»
«I myself wonder,» I said,-why this is.» «There is nothing to wonder at,» she replied; «the reason is that one part of love is separated off and receives the name of the whole, but the other parts have other names.» «Give an illustration,» I said. She answered me as follows: «There is poetry, which, as you know, is complex; and manifold. All creation or passage of non-being into being is poetry or making, and the processes of all art are creative; and the masters of arts are all poets or makers.» «Very true.» «Still,» she said, «you know that they are not called poets, but have other names; only that portion of the art which is separated off from the rest, and is concerned with music and metre, is termed poetry, and they who possess poetry in this sense of the word are called poets.»

«Very true,» I said. «And the same holds of love. For you may say generally that all desire of good and happiness is only the great and subtle power of love; but they who are drawn towards him by any other path, whether the path of money-making or gymnastics or philosophy, are not called lovers -the name of the whole is appropriated to those whose affection takes one form only-they alone are said to love, or to be lovers.» «I dare say,» I replied, «that you are right.»

«Yes,» she added, «and you hear people say that lovers are seeking for their other half; but I say that they are seeking neither for the half of themselves, nor for the whole, unless the half or the whole be also a good. And they will cut off their own hands and feet and cast them away, if they are evil; for they love not what is their own, unless perchance there be some one who calls what belongs to him the good, and what belongs to another the evil. For there is nothing which men love but the good. Is there anything?» «Certainly, I should say, that there is nothing.»

«Then,» she said, «the simple truth is, that men love the good.» «Yes,» I said. «To which must be added that they love the possession of the good? «Yes, that must be added.» «And not only the possession, but the everlasting possession of the good?» «That must be added too.» «Then love,» she said, «may be described generally as the love of the everlasting possession of the good?» «That is most true.»

«Then if this be the nature of love, can you tell me further,» she said, «what is the manner of the pursuit? what are they doing who show all this eagerness and heat which is called love? and what is the object which they have in view? Answer me.» «Nay, Diotima,» I replied, «if I had known, I should not have wondered at your wisdom, neither should I have come to learn from you about this very matter.»

«Well,» she said, «I will teach you:-The object which they have in view is birth in beauty, whether of body or, soul.» «I do not understand you,» I said; «the oracle requires an explanation.» «I will make my meaning dearer,» she replied. «I mean to say, that all men are bringing to the birth in their bodies and in their souls. There is a certain age at which human nature is desirous of procreation – procreation which must be in beauty and not in deformity; and this procreation is the union of man and woman, and is a divine thing; for conception and generation are an immortal principle in the mortal creature, and in the inharmonious they can never be. But the deformed is always unharmonious with the divine, and the beautiful harmonious.
«Beauty, then, is the destiny or goddess of parturition who presides at birth, and therefore, when approaching beauty, the conceiving power is propitious, and diffusive, and benign, and begets and bears fruit: at the sight of ugliness she frowns and contracts and has a sense of pain, and turns away, and shrivels up, and not without a pang refrains from conception. And this is the reason why, when the hour of conception arrives, and the teeming nature is full, there is such a flutter and ecstasy about beauty whose approach is the alleviation of the pain of travail. For love, Socrates, is not, as you imagine, the love of the beautiful only.» «What then?» «The love of generation and of birth in beauty.» «Yes,» I said. «Yes, indeed,» she replied. «But why of generation?»

«Because to the mortal creature, generation is a sort of eternity and immortality,» she replied; «and if, as has been already admitted, love is of the everlasting possession of the good, all men will necessarily desire immortality together with good: Wherefore love is of immortality.»

All this she taught me at various times when she spoke of love. And I remember her once saying to me, «What is the cause, Socrates, of love, and the attendant desire? See you not how all animals, birds, as well as beasts, in their desire of procreation, are in agony when they take the infection of love, which begins with the desire of union; whereto is added the care of offspring, on whose behalf the weakest are ready to battle against the strongest even to the uttermost, and to die for them, and will, let themselves be tormented with hunger or suffer anything in order to maintain their young. Man may be supposed to act thus from reason; but why should animals have these passionate
feelings? Can you tell me why?»

Again I replied that I did not know. She said to me: «And do you expect ever to become a master in the art of love, if you do not know this?» «But I have told you already, Diotima, that my ignorance is the reason why I come to you; for I am conscious that I want a teacher; tell me then the cause of this and of the other mysteries of love.»

«Marvel not,» she said, «if you believe that love is of the immortal, as we have several times acknowledged; for here again, and on the same principle too, the mortal nature is seeking as far as is possible to be everlasting and immortal: and this is only to be attained by generation, because generation always leaves behind a new existence in the place of the old. Nay even in the life, of the same individual there is succession and not absolute unity: a man is called the same, and yet in the short interval which elapses between youth and age, and in which every animal is said to have life and identity, he is undergoing a perpetual process of loss and reparation-hair, flesh, bones, blood, and the whole body are always changing. Which is true not only of the body, but also of the soul, whose habits, tempers, opinions, desires, pleasures, pains, fears, never remain the same in any one of us, but are always coming and going; and equally true of knowledge, and what is still more surprising to us mortals, not only do the sciences in general spring up and decay, so that in respect of them we are never the same; but each of them individually experiences a like change.
«For what is implied in the word ‘recollection,’ but the departure of knowledge, which is ever being forgotten, and is renewed and preserved by recollection, and appears to be the same although in reality new, according to that law of succession by which all mortal things are reserved, not absolutely the same, but by substitution, the old worn-out mortality leaving another new and similar existence behind unlike the divine, which is always the same and not another? And in this way, Socrates, the mortal body, or mortal anything, partakes of immortality; but the immortal in another way. Marvel not then at the love which all men have of their offspring; for that universal love and interest is for the sake of immortality.»

I was astonished at her words, and said: «Is this really true, O thou wise Diotima?» And she answered with all the authority of an accomplished sophist: «Of that, Socrates, you may be assured;-think only of the ambition of men, and you will wonder at the senselessness of their
ways, unless you consider how they are stirred by the love of an immortality of fame. They are ready to run all risks greater far than they would have for their children, and to spend money and undergo any sort of toil, and even to die, for the sake of leaving behind them a name which shall be eternal. Do you imagine that Alcestis would have died to save Admetus, or Achilles to avenge Patroclus, or your own Codrus in order to preserve the kingdom for his sons, if they had not imagined that the memory of their virtues, which still survives among us, would be immortal? Nay,» she said, «I am persuaded that all men do all things, and the better they are the more they do them, in hope of the glorious fame of immortal virtue; for they desire the immortal.
«Those who are pregnant in the body only, betake themselves to women and beget children-this is the character of their love; their offspring, as they hope, will preserve their memory and giving them the blessedness and immortality which they desire in the future. But souls which are pregnant-for there certainly are men who are more creative in their souls than in their bodies conceive that which is proper for the soul to conceive or contain. And what are these conceptions?-wisdom and virtue in general. And such creators are poets and all artists who are deserving of the name inventor. But the greatest and fairest sort of wisdom by far is that which is concerned with the ordering of states and families, and which is called temperance and justice. And he who in youth has the seed of these implanted in him and is himself inspired, when he comes to maturity desires to beget and generate.
«He wanders about seeking beauty that he may beget offspring-for in deformity he will beget nothing-and naturally embraces the beautiful rather than the deformed body; above all when he finds fair and noble and well-nurtured soul, he embraces the two in one person, and to such an one he is full of speech about virtue and the nature and pursuits of a good man; and he tries to educate him; and at the touch of the beautiful which is ever present to his memory, even when absent, he brings forth that which he had conceived long before, and in company with him tends that which he brings forth; and they are married by a far nearer tie and have a closer friendship than those who beget mortal children, for the children who are their common offspring are fairer and more immortal.
«Who, when he thinks of Homer and Hesiod and other great poets, would not rather have their children than ordinary human ones? Who would not emulate them in the creation of children
such as theirs, which have preserved their memory and given them everlasting glory? Or who would not have such children as Lycurgus left behind him to be the saviours, not only of Lacedaemon, but of Hellas, as one may say? There is Solon, too, who is the revered father of Athenian laws; and many others there are in many other places, both among hellenes and barbarians, who have given to the world many noble works, and have been the parents of virtue of every kind; and many temples have been raised in their honour for the sake of children such as theirs; which were never raised in honour of any one, for the sake of his mortal children.
«These are the lesser mysteries of love, into which even you, Socrates, may enter; to the greater and more hidden ones which are the crown of these, and to which, if you pursue them in a right spirit, they will lead, I know not whether you will be able to attain. But I will do my utmost to inform you, and do you follow if you can. For he who would proceed aright in this matter should begin in youth to visit beautiful forms; and first, if he be guided by his instructor aright, to love one such form only-out of that he should create fair thoughts; and soon he will of himself perceive that the beauty of one form is akin to the beauty of another; and then if beauty of form in general
is his pursuit, how foolish would he be not to recognize that the beauty in every form is and the same! And when he perceives this he will abate his violent love of the one, which he will despise and deem a small thing, and will become a lover of all beautiful forms; in the next stage he will consider that the beauty of the mind is more honourable than the beauty of the outward form.
«So that if a virtuous soul have but a little comeliness, he will be content to love and tend him, and will search out and bring to the birth thoughts which may improve the young, until he is compelled to contemplate and see the beauty of institutions and laws, and to understand that the beauty of them all is of one family, and that personal beauty is a trifle; and after laws and institutions he will go on to the sciences, that he may see their beauty, being not like a servant in love with the beauty of one youth or man or institution, himself a slave mean and narrow-minded, but drawing towards and contemplating the vast sea of beauty, he will create many fair and noble thoughts and notions in boundless love of wisdom; until on that shore he grows and waxes strong, and at last the vision is revealed to him of a single science, which is the science of beauty everywhere. To this I will proceed; please to give me your very best attention:
«He who has been instructed thus far in the things of love, and who has learned to see the beautiful in due order and succession, when he comes toward the end will suddenly perceive a nature of wondrous beauty (and this, Socrates, is the final cause of all our former toils)-a nature which in the first place is everlasting, not growing and decaying, or waxing and waning; secondly, not fair in one point of view and foul in another, or at one time or in one relation or at one place fair, at another time or in another relation or at another place foul, as if fair to some and-foul to others, or in the likeness of a face or hands or any other part of the bodily frame, or in any form of speech or knowledge, or existing in any other being, as for example, in an animal, or in heaven or in earth, or in any other place; but beauty absolute, separate, simple, and everlasting, which without diminution and without increase, or any change, is imparted to the ever-growing and perishing beauties of all other things.
«He who from these ascending under the influence of true love, begins to perceive that beauty, is not far from the end. And the true order of going, or being led by another, to the things of love, is to begin from the beauties of earth and mount upwards for the sake of that other beauty, using these as steps only, and from one going on to two, and from two to all fair forms, and from fair forms to fair practices, and from fair practices to fair notions, until from fair notions he arrives at the notion of absolute beauty, and at last knows what the essence of beauty is.
«This, my dear Socrates,» said the stranger of Mantineia, «is that life above all others which man should live, in the contemplation of beauty absolute; a beauty which if you once beheld, you would see not to be after the measure of gold, and garments, and fair boys and youths, whose presence now entrances you; and you and many a one would be content to live seeing them only and conversing with them without meat or drink, if that were possible-you only want to look at them and to be with them. But what if man had eyes to see the true beauty-the divine beauty, I mean, pure and dear and unalloyed, not clogged with the pollutions of mortality and all the colours and vanities of human life-thither looking, and holding converse with the true beauty simple and divine? Remember how in that communion only, beholding beauty with the eye of the mind, he will be enabled to bring forth, not images of beauty, but realities (for he has hold not of an image but of a reality), and bringing forth and nourishing true virtue to become the friend of God and be immortal, if mortal man may. Would that be an ignoble life?»

Epicurus on desire

Vain desire leads to short satisfaction

Zack asks:
«Why does satisfaction last such a short amount of time?»

Because the desire satisfied was non-natural.

The nature of a vain desire is such that it cannot ever be truly fulfilled, unlike the necessary or natural desires. Therefore the desire returns quickly.

If you suffer from short satisfactions, you need to evaluate those desires thoroughly. What would happen if you didn’t satisfy this desire?

If the desire is a vain one, nothing bad will happen. You can safely and painlessly discard such desires to seek more stable satisfaction.

If the desire is a natural one, there might be some initial discomfort, but the positive results out-weigh the negatives. You can discard these desires, too, or you can occasionally indulge, but only carefully. These are dangerous desires, easy to over-indulge in…

It might turn out that the desire is a necessary one. Necessary for comfort, Happiness, or even to Life itself. In this case something is seriously wrong! You’ll need to seek expert advice. For example, if you’re always thirsty, and water doesn’t satisfy you, no matter the amount, you should go to the doctor. You might be sick.

Evaluation of one’s desires is a difficult task, but a necessary one. Without it we’d be at the mercy of our whimsies and vain opinions, and never truly Happy. But then again, nothing worthwhile is ever easy.

Capitalism and Nazism

The next time someone tells you the Nazis were anti-capitalist, show them this graph.

Commenters on my blog claim the graph tells us nothing about the Nazis and capitalism; it only tells us that the economy improved under the Nazis. As it did in the United States under FDR. So maybe the graph plotting capital’s return under Nazism just shows general improvement in the economy in the 1930s, an improvement widely shared throughout the industrial world?

Luckily, Suresh Naidu, the kick-ass economist at Columbia, supplied me with the following graphs.

This first one, which comes from Thomas Piketty’s Capital in the Twenty-First Century, compares the share of national income that went to capital in the US and in Germany between 1929 and 1938. Suresh tells me that the share roughly tracks capital’s rate of return.

Long story short: capital was doing better under the Nazis than under FDR. Not because of overall increases in economic performance in one country versus another, but because of the economic policies of the regime. Or so Suresh tells me. (Usually academics are supposed to acknowledge their debts to their friends and readers but own all errors as their own: in this case, I’m blaming everything on Suresh.)


The second graph — which comes from this fascinating article by Thomas Ferguson and Hans-Joachim Voth, “Betting on Hitler: The Value of Political Connections in Nazi Germany“ — tracks the stock market’s performance in Britain, US, France, and Germany, from January 1930 to November 1933. As you can see, in the early months that Hitler came to power, Germany’s stock market performance was quite strong, outstripping all the others; it’s not until July that it even crosses paths with Britain’s, the second best performer.


On Twitter, Justin Paulson brought this fascinating article from the Journal of Economic Perspectives to my attention. It’s called “The Coining of ‘Privatization’ and Germany’s National Socialist Party.” Apparently, the first use of the word “privatization” (or “reprivatization”) in English occurred in the 1930s, in the context of explaining economic policy in the Third Reich. Indeed, the English word was formulated as a translation of the German word “Reprivatisierung,” which had itself been newly minted under the Third Reich.

After I sent him this article, Phil Mirowski also sent me this piece by Germà Bell, “Against the Mainstream: Nazi Privatization in the 1930s,” from the Economic History Review. This article also has some fascinating findings. From the abstract:

In the mid-1930s, the Nazi regime transferred public ownership to the private sector. In doing so, they went against the mainstream trends in western capitalistic countries, none of which systematically reprivatized firms during the 1930s.

If you like this article, please subscribe.

What is Capitalism? By Peter Staudenmaier


In ancient myths of paradise, people lived in boundless plenty without work or want. The fruits of the earth were freely available to all and no labor was necessary. If life under capitalism is a far cry from paradise, it is nonetheless beholden to its own myths of work, prosperity, and progress. Understanding what the world was like before the rise of capitalism, and envisioning a different world beyond the capitalist reality we live in today, calls for an examination of its myths and the structures on which those myths are built.

Capitalism usually presents itself as an economic system, a way of organizing the production and distribution of goods and services, of wealth and welfare, of material gain and loss. But capitalism is more than an economic system, it is a form of society: A form of society in which the economic has taken precedence over the social. Under capitalism, economic necessities become more important than basic social relationships – finding a job and keeping it can be more pressing than creating a fulfilling life together with friends and companions and loved ones; figuring out how to pay the rent or maintain the mortgage or make sure there’s food on the table wins out over exploring what we have in common; worrying about who’ll take care of us when we’re too old to work gets in the way of taking care of each other here and now. What is best for me individually becomes more vital than what is best for the communities I am part of, than what is best for all of us.

When we find ourselves thinking this way, it is not because we are inherently selfish beings. That notion of natural self-interest and acquisitiveness is one of the major myths of modern capitalism. Human societies have evolved myriad ways of arranging their economic interactions, many of them based squarely on communal rather than individual standards of wellbeing. They aren’t always liberatory, of course, but they do indicate that capitalism’s peculiar preoccupation with concern for oneself over others is not built in to human nature. And most people don’t get all that far under capitalism, economically speaking, no matter how much we focus on our own needs and wants. Though the free market continually holds out the promise of a better life for all, the promise generally becomes reality for only a few.

Viewed in this context, capitalism is by no means historically inevitable. It isn’t part of the fabric of the universe and it isn’t a consequence of the laws of physics. It is not an innate attribute of human existence. It is not, as it pretends to be, the natural state of economic affairs. Capitalism is a social artifact, something created and maintained by people, by our actions and inactions, whether deliberate or inadvertent, whether malevolent or well-meaning. It arose in particular places at specific times under distinctive conditions. It has a history, though admirers of capitalism sometimes like to portray it as timeless. Like everything historical, it has both beginnings and an end. If we made it, we can unmake it.

That means understanding how it functions. To do this we can draw on both theory and practice, incorporating the lessons learned from critical analyses of the basic structures of capitalism as well as the legacies of organized opposition to those structures. We can make use of the insights generated by radical social movements throughout the long history of emancipatory struggles against capitalism. Many of these struggles were led by workers in class-based movements resisting the growing power of capital. Others were made up of peasants or artisans, and some were community-based movements defending popular institutions from encroachment by an advancing capitalist system. The participants in these struggles disagreed about how to make sense of the seemingly senseless society formed by the development of capitalism, but we can distill a series of key concepts from their experiences.

From the perspective of these oppositional movements and their assessment of a world transformed according to capitalist imperatives, the core features of capitalism as an economic system and as a society can be characterized as follows:

Commodity production and exchange. Commodities are the fundamental unit of capitalist societies, as the cell is the fundamental unit of the body. Under full-fledged capitalism a commodity can be just about anything – something useful and necessary, something harmful and pointless, something rare or common, something intangible and ephemeral. What makes an item or an idea or an action a commodity is not some intrinsic quality of the thing itself, but its status as an object of exchange. In its simplest form, a commodity is a good or a service that is produced in order to be exchanged. It is valuable not primarily for what it is but for what price it can fetch when bought or sold, what can be gained by exchanging it for other commodities.

Markets. The mechanism through which commodities are exchanged is the market, a forum in which buyers and sellers compete for advantage. Historically markets were subject to social constraints: typically located in circumscribed areas, limited to certain times of the day or week or year, tempered by ethical stipulations. Many human societies assigned markets a deliberately subordinate position in communal life and delineated clear boundaries within which markets were allowed to operate. This changed with the ascendance of capitalism. In an ideal capitalist world, markets and their competitive dynamic no longer heed social limitations but are ubiquitous and unfettered; they are everywhere all the time. Though championed for their supposed efficiency, markets are frequently models of extraordinary waste and inefficiency. In their capitalist form markets have a tendency to permeate all relationships and all dimensions of social life, extending far beyond the immediate economic realm and turning neighbors into rivals, colleagues into competitors, allies into adversaries.

Property as private investment. Through the processes of commodity production and market exchange, more and more aspects of human life and the natural world are reduced to assets that can and must be owned. Wealth comes from the earth and its creatures and from the work of human hands and minds, and there are countless forms in which it can be created, discovered, and shared. Capitalism imposes one form as paramount: private ownership of resources. In contemporary industrial capitalist societies this type of private property can take the shape of entrepreneurs who own a business, shareholders or investors who own a corporation, landlords who own real estate, speculators who own stock or trade debt and credit and abstract commodities existing only in notional form. The driving force behind this kind of ownership is profit.

Wage labor. Most people in capitalist contexts don’t own assets that earn profit, and have to sell their time and effort to others in order to make a living. Selling your ability to work in exchange for a paycheck is known as wage labor, the component of capitalism with which most of us are intimately familiar. A division of labor between groups of people doing different tasks is not peculiar to capitalism, but in combination with commodity production, the predominance of the market, and private ownership of economic resources, wage labor means that the people who actually produce the goods and services that keep the system running have little say in how the things they produce are made and distributed. Those decisions are normally the prerogative of owners, executives, and managers, whose directives are supposed to be carried out by workers. When the system works the way it is designed, products end up in the hands of consumers divorced from any connection with or knowledge of the producers or their conditions of work, from mass manufacturing to the provision of services.

On the basis of these intertwined core features, capitalism has achieved remarkable levels of economic innovation and equally remarkable levels of ecological and social destructiveness. What drives both its accomplishments and its devastation is a constant requirement for accumulation, for increasing returns on investment, for profits that can be put back into circulation in order to yield even greater profit. Ever-expanding material reward is the carrot that entices capitalist ambitions, accompanied by the stick of potential economic ruin. While its operations are baroquely complex and often inscrutable, its underlying principles are starkly straightforward. This accounts for capitalism’s conspicuous flexibility, the capacity to accommodate itself to widely different social and cultural contexts. It also accounts for the profoundly alienated relationships at the heart of capitalist society.

Because capitalism is built around recurrent crises, economic and otherwise, it has always sparked dissatisfaction and resistance. From anarchists to marxists, from cooperative movements to anti-colonial struggles, diverse groups and individuals have contested the regime of capital for generations. For those of us fundamentally opposed to capitalism, it is crucial to keep in mind the political ambivalence of discontent with capitalist norms. History is littered with false alternatives to an inhumane and unsustainable system. Stalinism, to choose one all too recognizable example, is not a compelling replacement for free market nostrums. Many populists and fascists also oppose capitalism, based often enough on the alluring but deceptive paradigm of hardworking producers versus parasitic financiers. There are numerous authoritarian and right-wing versions of anti-capitalist sentiment. We need to remember this if we don’t want to end up in a future that is even worse than the capitalist present. The challenge is to come up with a comprehensive critical analysis of what is wrong with capitalism and a plausible array of alternative social institutions that could supplant it.

A helpful step toward that goal is to ask questions without easy answers. What is it about capitalism that we oppose? Its outsize impact on our lives, our character, our bodies, our planet? Its privileging of multinational corporations and millionaires? Its cosmopolitanism and its corrosive effect on traditional mores? Or is it alienation and exploitation that we reject? And what are we working toward? A more smoothly functioning liberal state that will provide for all? Local self-sufficiency and regional autarky? Planning bureaucracies and legislated equality? Environmental enterprise and reduced consumption? Neighborhood markets and family farms and mom and pop stores? Or do we want a genuinely anti-capitalist alternative, structurally antagonistic to hierarchy and domination, to profit and property, whatever their scale or scope?

Beyond decisive questions like these, there are many other problems to be thought through and worked out. Capitalism is not as all-encompassing as it appears; non-capitalist relationships exist within and alongside the dominant economy and society. And as central as production is to economic endeavors, reproduction and care are what make our lives possible, while the pleasure of personal and collective creation for its own sake, regardless of utility, can make our lives worth living. Indeed the very notion of «the economy» as a separate sphere of social life is itself a legacy of the historical emergence of capitalism. Today’s shifting affiliations linking capitalism to white supremacy, to patriarchy, to racial and gender and other hierarchies are not an implacable constant but always in flux, with oppressive as well as subversive potentials. The crushing weight of capital distorts any image of a life after capitalism, but the possibilities of transcending its bitter strictures are entirely real. They are ours to explore, ours to construct, and ours to share.


Dardot-Laval, Για το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο (συνέντευξη+κείμενο)

 Η κατασκευή ενός νεοφιλελεύθερου ατόμου 

sυνέντευξη του Πιερ Νταρντό και του Κριστιάν Λαβάλ

μετάφραση: Νικόλας Σεβαστάκης

Φράνσις Μπέικον, «Δεύτερη εκδοχή του ‘Πίνακα 1946′», 1971

Ισχυρίζεστε ότι ο νεοφιλελευθερισμός «πριν να είναι μια ιδεολογία ή μια οικονομική πολιτική είναι κυρίως και θεμελιωδώς μια ορθολογικότητα». Τι αποκαλείτε «ορθολογικότητα»;
Πιερ Νταρντό: Ο Φουκώ ορίζει την ορθολογικότητα της διακυβέρνησης ως μια κανονιστική λογική η οποία πρυτανεύει στη δραστηριότητα του κυβερνάν, με την έννοια της άμεσης αλλά επίσης της έμμεσης κυβέρνησης των ανθρώπων: της καθοδήγησής τους ώστε να φέρονται με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Η ορθολογικότητα δεν είναι η άσκηση ενός εξαναγκασμού, μιας καταπίεσης. Από αυτή την άποψη, ο νεοφιλελευθερισμός δεν θα έπρεπε να ανάγεται μόνο στον τομέα της οικονομικής πολιτικής (οι ιδιωτικοποιήσεις, η απορρύθμιση), ούτε σε ένα καθορισμένο δόγμα (Φρήντμαν, Χάγιεκ) ούτε βεβαίως στους ηγέτες οι οποίοι προσηλυτίστηκαν στο δόγμα προς τα τέλη της δεκαετίας του ’70 (Ρήγκαν, Θάτσερ). Η νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα την οποία μελετούμε έχει μια πολύ ευρύτερη εμβέλεια και μπόρεσε να τεθεί σε εφαρμογή από κυβερνήσεις που ισχυρίζονται ότι είναι αριστερές. Συνέχεια

Texts on the Grundrisse

This will be a repository of secondary literature on the Grundrisse. Also included, at the bottom, is vol. 28 of the MECW, which is the greater part of the Grundrisse. Vol. 29 has the last bit of the Chapter on Capital and A Contribution to the Critique of Political Economy, which you’ll also find below.

Sergio Bologna – Money and Crisis

George Caffentzis – From the Grundrisse to Capital and Beyond: Then and Now

Terrel Carver – Karl Marx, Texts on Method

Marcello Musto, ed. – Karl Marx’s Grundrisse 150 Years Later

Marcello Musto – Dissemination and Reception of the Grundrisse in the World

Marcello Musto – Marx’s Life at the Time of the Grundrisse

Marx Beyond Marx: Lessons on the Grundrisse

Martin Nicolaus – The Unknown Marx

Moishe Postone – On Nicolaus’ Introduction to the Grundrisse

Roman Rosdolsky – The Making of Marx’s Capital

Hiroshi Uchida – Marx’s Grundrisse and Hegel’s Logic

Karl Marx – A Contribution to the Critique of Political Economy

Karl Marx – Vol. 28 Collected Works of Marx and Engels (1857-61)

Karl Marx – On The English Trade Crisis of 1857

Andre Gorz: Η έξοδος από τον καπιταλισμό έχει ήδη ξεκινήσει

andre-gorz-η-έξοδος-από-τον-καπιταλισμό-έχει-ήδη-ξεκινήσει«Το ζήτημα της εξόδου από τον καπιταλισμό δεν ήταν ποτέ πιο επίκαιρο. Τίθεται με τους όρους και τον επείγοντα χαρακτήρα μιας ριζικής καινοτομίας. Από την ίδια του την ανάπτυξη, ο καπιταλισμός άγγιξε ένα όριο τόσο εσωτερικό όσο και εξωτερικό το οποίο είναι ανίκανος να ξεπεράσει και το οποίο τον κάνει ένα σύστημα που επιβιώνει με τεχνάσματα απέναντι στην κρίση των θεμελιωδών του στοιχείων: της εργασίας, της αξίας, του κεφαλαίου.

Η κρίση του συστήματος εκδηλώνεται τόσο σε μακρο-οικονομικό όσο και σε μικρο-οικονομικό επίπεδο. Βασίζεται κυρίως σε μια τεχνοεπιστημονική αναστάτωση που επιφέρει μια ρήξη στην ανάπτυξη του καπιταλισμού και καταστρέφει με τον αντίκτυπό της τα θεμέλια της δύναμης και της ικανότητάς του να αναπαράγεται. Θα προσπαθήσω να αναλύσω αυτή την κρίση πρώτα από μακρο-οικονομική σκοπιά και κατόπιν μέσα από τα αποτελέσματά της για τη λειτουργία και τη διαχείριση των επιχειρήσεων.

Η εισαγωγή της πληροφορικής και η αυτοματοποίηση της παραγωγής επέτρεψαν την παραγωγή αυξανόμενων ποσοτήτων εμπορευμάτων με μειωνόμενες ποσότητες εργασίας. Το κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος περιορίζεται διαρκώς και η τιμή των προϊόντων τείνει προς τα κάτω. Κι όμως, όσο η ποσότητα εργασίας για μια δεδομένη παραγωγή μειώνεται τόσο η αξία που παράγεται ανά εργαζόμενο –η παραγωγικότητά του- πρέπει να αυξάνεται ούτως ώστε ο όγκος του εισπράξιμου κέρδους να μη μειώνεται.

Έχουμε συνεπώς αυτό το φαινομενικό παράδοξο: όσο περισσότερο αυξάνεται η παραγωγικότητα, τόσο περισσότερο πρέπει να αυξάνεται επιπλέον για να αποφευχθεί η μείωση του όγκου του κέρδους.

Η κούρσα της παραγωγικότητας τείνει έτσι να επιταχύνει τους ρυθμούς της, οι πραγματικοί εργαζόμενοι να μειώνονται, η πίεση στο προσωπικό να γίνεται πιο έντονη, το επίπεδο και ο όγκος των μισθών να περιορίζονται. Το σύστημα εξελίσσεται προς ένα εσωτερικό όριο όπου η παραγωγή και η επένδυση στην παραγωγή παύουν να είναι αρκετά αποδοτικές.

Οι αριθμοί πιστοποιούν πως έχουμε φτάσει σ’ αυτό το όριο. Η παραγωγική συσσώρευση του παραγωγικού κεφαλαίου δε σταματά να υποχωρεί. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι 500 επιχειρήσεις του δείκτη Standard and Poor’s διαθέτουν 631 δισεκατομμύρια ρευστών αποθεμάτων· το ήμισυ των κερδών των αμερικανικών επιχειρήσεων προέρχεται από ενέργειες στις κεφαλαιαγορές.

Στη Γαλλία, η παραγωγική επένδυση των επιχειρήσεων του δείκτη CAC 40 δεν αυξάνεται ακόμα κι όταν τα κέρδη τους εκτινάσσονται. Ένα αυξανόμενο μέρος των συσσωρευμένων κεφαλαίων – που η παραγωγή δε μπορεί να αξιοποιήσει στο σύνολό τους – διατηρεί τη μορφή του χρηματιστικού κεφαλαίου. Εγκαθιδρύεται έτσι μια χρηματοοικονομική βιομηχανία που τελειοποιεί συνεχώς την τέχνη της δημιουργίας χρήματος μέσα από την αποκλειστική αγοραπωλησία διαφόρων μορφών χρήματος.

Το ίδιο το χρήμα είναι το μοναδικό εμπόρευμα που η χρηματοοικονομική βιομηχανία παράγει με ολοένα και περισσότερο παρακινδυνευμένες και ολοένα και λιγότερο ελεγχόμενες ενέργειες στις χρηματιστικές αγορές. Ο όγκος του κεφαλαίου που απορροφά και διαχειρίζεται η χρηματοοικονομική βιομηχανία υπερβαίνει κατά πολύ τον όγκο του κεφαλαίου που αξιοποιεί η πραγματική οικονομία (το σύνολο των χρηματοοικονομικών ενεργητικών φτάνει τα 160.000 δισεκατομμύρια, δηλαδή τρεις ή τέσσερις φορές το παγκόσμιο ΑΕΠ).

Η «αξία» αυτού του κεφαλαίου είναι καθαρά εικονική: βασίζεται κατά μεγάλο μέρος στο δανεισμό και στην «καλή θέληση», δηλαδή στις προσδοκίες: το χρηματιστήριο κεφαλαιοποιεί τη μελλοντική μεγέθυνση, τα μελλοντικά κέρδη των επιχειρήσεων, τη μελλοντική άνοδο των τιμών των ακινήτων, τα κέρδη που μπορούν να προκύψουν από αναδιαρθρώσεις, συγχωνεύσεις, συγκεντρώσεις κ.λπ.

Οι τιμές του χρηματιστηρίου διογκώνονται από τα κεφάλαια και τις μελλοντικές τους υπερ-αξίες και τα νοικοκυριά παρακινούνται από τις τράπεζες να αγοράσουν (μεταξύ άλλων) μετοχές και μερίσματα επενδυτικών εταιρειών ακινήτων, να επιταχύνουν έτσι την άνοδο των τιμών, να δανειστούν από την τράπεζά τους όλο και μεγαλύτερα ποσά ώστε να αυξήσουν το εικονικό χρηματιστηριακό τους κεφάλαιο.

Η κεφαλαιοποίηση των προσδοκιών κέρδους και μεγέθυνσης συντηρεί το μεγεθυνόμενο δανεισμό, εκτρέφει μια οικονομία της οποίας η ρευστότητα οφείλεται στην τραπεζική ανακύκλωση εικονικών υπερ-αξιών και επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες μια «οικονομική ανάπτυξη» που, καθώς βασίζεται στον εσωτερικό και εξωτερικό δανεισμό, απέχει πολύ από το να είναι ο κύριος κινητήριος μοχλός της παγκόσμιας ανάπτυξης (περιλαμβανόμενης και της κινεζικής ανάπτυξης).

Η πραγματική οικονομία γίνεται ένα παράρτημα των κερδοσκοπικών φουσκών που συντηρούνται από τη χρηματοοικονομική βιομηχανία. Μέχρι που, αναπόφευκτα, οι φούσκες θα σκάσουν, θα παρασύρουν τις τράπεζες σε αλυσιδωτές χρεοκοπίες απειλώντας το παγκόσμιο πιστωτικό σύστημα με κατάρρευση και την πραγματική οικονομία με μια σοβαρή και παρατεταμένη ύφεση (η ιαπωνική ύφεση κρατάει ήδη δεκαπέντε χρόνια).

Παρότι κατηγορούμε την κερδοσκοπία, τους φορολογικούς παραδείσους, την αδιαφάνεια και την έλλειψη ελέγχου της χρηματοοικονομικής βιομηχανίας (και συγκεκριμένα των hedge funds), η απειλή της ύφεσης, και μάλιστα η κατάρρευση που επικρεμάται πάνω από την παγκόσμια οικονομία, δεν οφείλεται στην έλλειψη ελέγχου· οφείλεται στην ανικανότητα του καπιταλισμού να αυτοαναπαραχθεί. Διαιωνίζεται και λειτουργεί μόνο πάνω σε εικονικές και ολοένα και πιο επισφαλείς βάσεις. Η υποτιθέμενη αναδιανομή των εικονικών υπερ-αξιών των φουσκών μέσω της φορολογίας απλά θα επέσπευδε αυτό που η χρηματοοικονομική βιομηχανία προσπαθεί να αποφύγει: την υποτίμηση του τεράστιου όγκου των χρηματοοικονομικών ενεργητικών και τη χρεοκοπία του τραπεζικού συστήματος.

Η «οικολογική αναδιάρθρωση» δε μπορεί παρά να επιβαρύνει την κρίση του συστήματος. Είναι αδύνατον να αποφύγουμε μια κλιματική καταστροφή χωρίς να εγκαταλείψουμε οριστικά τις οικονομικές μεθόδους και την οικονομική λογική που μας καθοδηγούν εδώ και 150 χρόνια. Αν παρατείνουμε την τωρινή τάση, το παγκόσμιο ΑΕΠ θα τριπλασιαστεί ή θα τετραπλασιαστεί μέχρι το 2050. Κι όμως, σύμφωνα με την έκθεση του Συμβουλίου για το Κλίμα του ΟΗΕ, οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα πρέπει να μειωθούν κατά 85% μέχρι τότε για να περιορίσουμε την κλιματική υπερθέρμανση κατά 2°C μάξιμουμ. Αν δεν το καταφέρουμε, οι συνέπειες θα είναι μη αναστρέψιμες και μη ελεγχόμενες.

Η αποανάπτυξη είναι συνεπώς μονόδρομος για την επιβίωσή μας. Αλλά προϋποθέτει μιαν άλλη οικονομία, έναν άλλο τρόπο ζωής, έναν άλλο πολιτισμό, άλλες κοινωνικές σχέσεις. Και όσο αυτές απουσιάζουν, η κατάρρευση δε θα μπορούσε να αποφευχθεί παρά χάρη σε περιορισμούς, σε παροχές αγαθών με δελτίο, σε αυταρχική κατανομή των πόρων -χαρακτηριστικά όλα τους μιας οικονομίας πολέμου. Η έξοδος από τον καπιταλισμό θα λάβει συνεπώς χώρα με τον ένα τρόπο ή με τον άλλο, πολιτισμένα ή βάρβαρα. Το ερώτημα αφορά μόνο στη μορφή που αυτή η έξοδος θα πάρει και στο ρυθμό με τον οποίο θα εξελιχθεί.

Η βάρβαρη μορφή μας είναι ήδη οικεία. Επικρατεί σε πολλές περιοχές της Αφρικής, που δυναστεύονται από τους πολέμαρχους, από τη λεηλασία των ερειπίων της νεωτερικότητας, από τις σφαγές και το τράφικινγκ, στο φόντο της πείνας. Τα τρία μέρη της ταινίας Μαντ Μαξ ήταν αφηγήσεις επιστημονικής φαντασίας. Η μορφή της εξόδου από τον καπιταλισμό, αντίθετα, δεν είναι κάτι που οραματιζόμαστε σπάνια. Η αναφορά στην κλιματική καταστροφή που μας απειλεί μας οδηγεί γενικά στο να οραματιστούμε μια «αλλαγή της νοοτροπίας», αλλά η φύση αυτής της αλλαγής, οι συνθήκες της δυνατότητάς της, τα εμπόδια που πρέπει να υπερβαθούν, μοιάζουν να προκαλούν τη φαντασία.

Το να οραματιστούμε μιαν άλλη οικονομία, άλλες κοινωνικές σχέσεις, άλλους τρόπους και μέσα παραγωγής θεωρείται «μη ρεαλιστικό», λες και η κοινωνία του εμπορεύματος, της μισθωτής εργασίας και του χρήματος είναι αξεπέραστη. Στην πραγματικότητα, πληθώρα συγκλινόντων δεικτών υποδεικνύουν πως το ξεπέρασμα ξεκίνησε ήδη και πως οι πιθανότητες μιας πολιτισμένης εξόδου από τον καπιταλισμό εξαρτώνται κυρίως από τη δική μας ικανότητα να διακρίνουμε τις τάσεις και τις πρακτικές που αναγγέλλουν αυτή τη δυνατότητα.

Ο καπιταλισμός οφείλει την επέκταση και την κυριαρχία του στη δύναμη που απέκτησε μέσα σε έναν αιώνα, ταυτόχρονα πάνω στην παραγωγή και στην κατανάλωση. Αποκόπτοντας πρώτα τους εργάτες από τα μέσα της εργασίας τους και από τα προϊόντα τους, εξασφάλισε σταδιακά το μονοπώλιο των μέσων παραγωγής και τη δυνατότητα να ενσωματώνει την εργασία. Πιο συγκεκριμένα, διαιρώντας και εκμηχανίζοντας την εργασία μέσα στις μεγάλες εγκαταστάσεις, μετέτρεψε τους εργαζόμενους σε εξαρτήματα των μεγαμηχανών του κεφαλαίου. Κάθε ιδιοποίηση των μέσων παραγωγής από τους παραγωγούς έγινε έτσι αδύνατη.

Περιορίζοντας την εξουσία τους πάνω στη φύση και τον προορισμό των προϊόντων, εξασφάλισε στο κεφάλαιο σχεδόν το μονοπώλιο της προσφοράς και συνεπώς τη δύναμη να ευνοεί σε όλους τους τομείς την πιο αποδοτική παραγωγή και κατανάλωση, καθώς και τη δύναμη να κατασκευάζει τις ορέξεις και τις επιθυμίες των καταναλωτών, τον τρόπο με τον οποίο θα ικανοποιούσαν τις ανάγκες τους. Σε αυτή ακριβώς τη δύναμη η επανάσταση της πληροφορικής άρχισε να ανοίγει ρωγμές.

Αρχικά, η χρησιμοποίηση της πληροφορικής στόχευε στη μείωση του κόστους παραγωγής. Για να αποφευχθεί το ενδεχόμενο αυτή η μείωση του κόστους να επιφέρει μιαν αντίστοιχη πτώση της τιμής του εμπορεύματος, έπρεπε να αναιρεθούν με κάποιο τρόπο και κατά το δυνατόν οι νόμοι της αγοράς. Αυτή η αναίρεση συνίσταται στην απονομή ασύγκριτων ιδιοτήτων στα εμπορεύματα· χάρη στις ιδιότητες αυτές, τα εμπορεύματα φαίνονται χωρίς ισοδύναμο και παύουν έτσι να εμφανίζονται ως απλά εμπορεύματα.

Η εμπορική αξία (η τιμή) των προϊόντων έπρεπε άρα να εξαρτηθεί περισσότερο από τις άυλες, μη μετρήσιμες ιδιότητές τους, παρά από την ουσιαστική χρησιμότητά τους (αξία χρήσης). Αυτές οι άυλες ιδιότητες -το στυλ, η πρωτοτυπία, το πρεστίζ της μάρκας, η σπανιότητα ή η «αποκλειστικότητα» – έπρεπε να παρέχουν στα προϊόντα μιαν υπόσταση συγκρίσιμη με αυτή των έργων τέχνης: αυτά έχουν μια αυθυπόστατη αξία, δεν υπάρχει κανένα μέτρο που να μας επιτρέπει να εγκαθιδρύσουμε ανάμεσά τους μια σχέση ισοδυναμίας ή «δίκαιης τιμής». Άρα δεν πρόκειται για πραγματικά εμπορεύματα.

Η τιμή τους εξαρτάται από τη σπανιότητά τους, από τη φήμη του δημιουργού, από την επιθυμία του πιθανού αγοραστή. Οι άυλες, μη συγκρίσιμες ιδιότητες παρέχουν στην παραγωγό εταιρεία το ισοδύναμο ενός μονοπωλίου και τη δυνατότητα να εξασφαλίσει μια πρόσοδο λόγω πρωτοτυπίας, σπανιότητας ή αποκλειστικότητας.

Αυτή η πρόσοδος κρύβει, αναπληρώνει και συχνά υπεραναπληρώνει τον περιορισμό της οικονομικής αξίας που επιφέρει η πτώση του κόστους παραγωγής για τα προϊόντα ως εμπορεύματα με ανταλλάξιμο μεταξύ τους χαρακτήρα σύμφωνα με τη σχέση ισοδυναμίας τους. Άρα, από οικονομικής άποψης, η καινοτομία δε δημιουργεί αξία: αποτελεί το μέσο για να δημιουργήσουμε από τη σπανιότητα μια πηγή προσόδου και να εξασφαλίσουμε μια επαυξημένη τιμή σε σχέση με τα ανταγωνιζόμενα προϊόντα. Το μέρος της προσόδου στην τιμή ενός εμπορεύματος μπορεί να είναι δέκα, είκοσι ή πενήντα φορές μεγαλύτερο από το κόστος παραγωγής του και αυτό δεν ισχύει μονάχα στα είδη πολυτελείας. Ισχύει επίσης και για τα είδη καθημερινής χρήσης όπως τα αθλητικά παπούτσια, τα μπλουζάκια, τα κινητά, οι δίσκοι, τα τζην κ.λπ.

Κι όμως, η πρόσοδος δεν είναι της ίδιας φύσης με το κέρδος: δεν αντιστοιχεί στη δημιουργία μιας επιπρόσθετης αξίας, μιας υπεραξίας. Ανακατανέμει το συνολικό όγκο της αξίας στο κέρδος των αποδοτικών επιχειρήσεων και εις βάρος των άλλων· δεν αυξάνει τον όγκο αυτόν. Καθώς η αύξηση της προσόδου γίνεται ο σκοπός που καθορίζει την πολιτική των επιχειρήσεων –πιο σημαντικός από το κέρδος που προσκρούει στο εσωτερικό όριο που αποδείχθηκε πιο υψηλό- ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις επιχειρήσεις αφορά πρώτα απ’ όλα στην ικανότητα και στην ταχύτητα των καινοτομιών. Απ’ αυτήν εξαρτάται πρώτα απ’ όλα το μέγεθος της προσόδου. Έτσι, προσπαθούν να ξεπεράσουν τον εαυτό τους στο λανσάρισμα καινούργιων προϊόντων, μοντέλων ή στυλ, με την πρωτοτυπία του ντιζάιν, με την επινοητικότητα των διαφημιστικών τους εκστρατειών, με την «προσωποποίηση» των προϊόντων.

Η επιτάχυνση της αχρήστευσης, η οποία πάει μαζί με τον περιορισμό της αντοχής και της δυνατότητας επισκευής των προϊόντων, γίνεται το αποφασιστικό μέσο για την αύξηση του όγκου των πωλήσεων. Υποχρεώνει τις εταιρείες να επινοούν διαρκώς νέες ανάγκες και επιθυμίες, να παρέχουν στα εμπορεύματα αξία συμβολική, κοινωνική, ερωτική, να διαδίδουν μια «κουλτούρα της κατανάλωσης» που ποντάρει στη εξατομίκευση, στη θεωρία του μοναδικού, στην αντιζηλία, στο φθόνο, εν συντομία σε αυτό που ονόμασα αλλού «αντικοινωνική κοινωνικοποίηση».

Σ’ αυτό το σύστημα, όλα αντιτίθενται στην αυτονομία των ατόμων· στην ικανότητά τους να αναστοχάζονται μαζί για τους κοινούς τους σκοπούς και τις κοινές τους ανάγκες· στην ικανότητά τους να συνεννοούνται για τον καλύτερο τρόπο μείωσης της σπατάλης, να εξοικονομούν πόρους, να αναπτύσσουν μαζί, ως παραγωγοί και καταναλωτές, μια κοινή αντίληψη περί του επαρκούς –αυτό που ο Ζακ Ντελόρ ονόμαζε «ολιγαρκή αφθονία».

Προφανώς, η ρήξη με την τάση «να παράγουμε περισσότερο και να καταναλώνουμε περισσότερο» και ο αυτόνομος επανακαθορισμός ενός μοντέλου ζωής που θα στοχεύει στο να κάνουμε περισσότερα και καλύτερα με λιγότερα μέσα, σημαίνει τη ρήξη με τον πολιτισμό όπου δεν παράγουμε τίποτα απ’ αυτά που καταναλώνουμε και δεν καταναλώνουμε τίποτα απ’ αυτά που παράγουμε· όπου παραγωγοί και καταναλωτές είναι διαχωρισμένοι και όπου ο καθένας αντιτίθεται στον εαυτό του υιοθετώντας πότε τη μία και πότε την άλλη του ιδιότητα, ξεχνώντας πως στην ουσία είμαστε όλοι και παραγωγοί και καταναλωτές· όπου όλες οι ανάγκες και όλες οι επιθυμίες υποτάσσονται στην ανάγκη να κερδίζουμε χρήμα και στην επιθυμία να κερδίζουμε περισσότερο· όπου η δυνατότητα αυτο-παραγωγής για αυτο-κατανάλωση μοιάζει αδίκως απρόσιτη και γελοιωδώς ξεπερασμένη.

Ωστόσο, η «δικτατορία πάνω στις ανάγκες» χάνει τη δύναμή της. Η επιρροή που ασκούν οι εταιρείες πάνω στους καταναλωτές γίνεται πιο εύθραυστη παρά την εκτίναξη των δαπανών του μάρκετινγκ και της διαφήμισης. Η τάση για αυτοπαραγωγή ξανακερδίζει έδαφος λόγω του αυξανόμενου βάρους που έχουν τα άυλα περιεχόμενα στη φύση των εμπορευμάτων. Το μονοπώλιο της προσφοράς ξεφεύγει λίγο λίγο απ’ το κεφάλαιο.

Καθώς οι γνώσεις, οι ιδέες, οι έννοιες που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή και στη δημιουργία των εμπορευμάτων καθοριζόταν σύμφωνα με τις μηχανές και σύμφωνα με τα είδη στα οποία ενσωματωνόταν για μια συγκεκριμένη χρήση, το κεφάλαιο δεν ήταν δύσκολο να ιδιωτικοποιήσει και να μονοπωλήσει τα άυλα περιεχόμενα. Η ιδιωτική ιδιοκτησία των γνώσεων και των ιδεών ήταν δυνατή επειδή αυτές ήταν αδιαχώριστες από τα αντικείμενα που τις ενσάρκωναν. Ήταν ένα συστατικό του παγίου κεφαλαίου.

Όλα όμως αλλάζουν όταν τα άυλα περιεχόμενα δεν είναι πια αδιαχώριστα από τα προϊόντα που τα περιέχουν ούτε από τα πρόσωπα που τα κατέχουν· όταν φτάνουν σε μία ύπαρξη ανεξάρτητη από κάθε ιδιαίτερη χρήση και όταν μπορούν, μεταφρασμένα σε λογισμικό, να αναπαραχθούν σε απεριόριστες ποσότητες με ελάχιστο κόστος. Έτσι, μπορούν να γίνουν ένα άφθονο υλικό το οποίο χάρη στην απεριόριστη διαθεσιμότητά του, χάνει κάθε ανταλλακτική αξία και εμφανίζεται στο δημόσιο χώρο ως δωρεάν κοινό αγαθό –εκτός κι αν μπορέσουμε να το εμποδίσουμε απαγορεύοντας την πρόσβαση και την απεριόριστη χρήση σε εκείνους στους οποίους προσφέρεται.

Το πρόβλημα που θίγει η «οικονομία της γνώσης» προέρχεται από το γεγονός πως η άυλη διάσταση από την οποία εξαρτάται η αποδοτικότητα των εμπορευμάτων δεν είναι, στην εποχή της πληροφορικής, της ίδιας φύσης με τις προηγούμενες: δεν πρόκειται για ιδιωτική ιδιοκτησία ούτε για ιδιοκτησία των επιχειρήσεων ή των συνεργατών τους· είναι από τη φύση της μη ιδιωτικοποιήσιμη και άρα δε μπορεί να γίνει πραγματικό εμπόρευμα. Μπορεί μονάχα να μεταμφιεστεί σε ιδιωτική ιδιοκτησία και εμπόρευμα διατηρώντας την αποκλειστική της χρήση με νομικά ή τεχνικά τεχνάσματα (μυστικούς κωδικούς πρόσβασης).

Αυτή η μεταμφίεση όμως δεν αλλάζει σε τίποτα την πραγματικότητα ενός κοινού αγαθού που έχει απλά μεταμφιεστεί: παραμένει ένα μη-εμπόρευμα που δεν πωλείται και που η ελεύθερη πρόσβαση και χρήση του απαγορεύονται αφού παραμένουν πάντοτε δυνατές, αφού παραμονεύουν τα «παράνομα αντίγραφα», οι «απομιμήσεις», οι απαγορευμένες χρήσεις. Ο ίδιος ο υποτιθέμενος ιδιοκτήτης δε μπορεί να το πουλήσει δηλαδή να μεταβιβάσει την ιδιωτική ιδιοκτησία σε κάποιον άλλο, όπως θα έκανε με ένα πραγματικό εμπόρευμα· Μπορεί μονάχα να πουλήσει το δικαίωμα στην πρόσβαση και στη χρήση «με άδεια».

Η οικονομία της γνώσης βασίζεται έτσι σε ένα είδος πλούτου που τείνει προς το κοινό αγαθό και τα διπλώματα και τα κοπιράιτ που υποτίθεται πως το ιδιωτικοποιούν δεν αλλάζουν τίποτα· η σφαίρα του δωρεάν επεκτείνεται ασταμάτητα. Η πληροφορική και το ίντερνετ υποσκάπτουν τα θεμέλια του βασιλείου του εμπορεύματος. Ό,τι μπορεί να μεταφραστεί σε ψηφιακή και αναπαραγώγιμη, επικοινωνίσιμη γλώσσα χωρίς έξοδα, τείνει αναπότρεπτα να γίνει κοινό αγαθό και μάλιστα ένα κοινό αγαθό οικουμενικό εφόσον μπορούν όλοι να αποκτήσουν πρόσβαση σ’ αυτό και να το χρησιμοποιήσουν.

Οποιοσδήποτε μπορεί να αναπαράγει με τον υπολογιστή του άυλα περιεχόμενα όπως το ντιζάιν, τα σχέδια κατασκευής ή συναρμολόγησης, οι χημικοί τύποι και οι εξισώσεις· να επινοήσει τα δικά του στυλ και μορφές· να εκτυπώσει κείμενα, να αντιγράψει δίσκους, να αναπαραγάγει πίνακες. Περισσότερα από 200 εκατομμύρια αρχεία είναι πραγματικά προσβάσιμα ως «κοινές δημιουργίες».

Στη Βραζιλία, όπου η δισκογραφική βιομηχανία διαθέτει στην αγορά 15 νέα CD κάθε χρόνο, οι νέοι στις φαβέλες αντιγράφουν 80 την εβδομάδα και τα πουλάνε στο δρόμο. Τα τρία τέταρτα των υπολογιστών που κατασκευάστηκαν το 2004 είχαν αυτοπαραχθεί στις φαβέλες με τη χρησιμοποίηση υλικών που βρισκόταν στα αζήτητα. Η κυβέρνηση υποστηρίζει τους συνεταιρισμούς και τις άτυπες ομαδώσεις αυτοπαραγωγής με σκοπό τον αυτο-εφοδιασμό.

Ο Κλαούντιο Πράντο που διευθύνει το τμήμα ψηφιακού πολιτισμού στο Υπουργείο Πολιτισμού της Βραζιλίας έλεγε πρόσφατα: «η δουλειά είναι ένα είδος υπό εξαφάνιση… Υπολογίζουμε να ξεπεράσουμε τη σκατοπερίοδο του 20ου αιώνα για να πάμε απευθείας από το 19ο στον 21ο αιώνα». Η αυτοπαραγωγή των υπολογιστών για παράδειγμα υποστηρίχθηκε επίσημα: πρόκειται για την ενθάρρυνση της «ιδιοποίησης των τεχνολογιών από τους χρήστες με σκοπό τον κοινωνικό μετασχηματισμό».

Το επόμενο στάδιο θα είναι λογικά η αυτοπαραγωγή των μέσων παραγωγής. Θα επανέλθω σ’ αυτό. Εκείνο που μας ενδιαφέρει επί του παρόντος, είναι πως η κύρια παραγωγική δύναμη και η κύρια πηγή προσόδων γίνεται σταδιακά δημόσια ιδιοκτησία και τείνει προς το δωρεάν· πως η ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και άρα και το μονοπώλιο της προσφοράς γίνονται σταδιακά αδύνατα· πως έτσι η επιρροή του κεφαλαίου στην κατανάλωση χαλαρώνει και πως η κατανάλωση μπορεί να χειραφετηθεί από την προσφορά εμπορευμάτων.

Πρόκειται για μια ρήξη που υποσκάπτει τα θεμέλια του καπιταλισμού. Ο αγώνας ανάμεσα στα «ιδιόκτητα λογισμικά» και τα «ελεύθερα λογισμικά» (ελεύθερα, «free» σημαίνει επίσης στα αγγλικά «δωρεάν») ήταν το εναρκτήριο λάκτισμα της κεντρικής διαμάχης της εποχής. Επεκτείνεται και προεκτείνεται στον αγώνα ενάντια στην εμπορευματοποίηση των πρωταρχικών μορφών πλούτου –η γη, οι σπόροι, το γονιδίωμα, τα πολιτιστικά αγαθά, οι γνώσεις και οι κοινές δεξιότητες που συγκροτούν την καθημερινή κουλτούρα και οι οποίες είναι πρότερες της ύπαρξης της κοινωνίας. Από την τροπή που θα πάρει αυτός ο αγώνας εξαρτάται η πολιτισμένη ή η βάρβαρη μορφή που θα λάβει η έξοδος από τον καπιταλισμό.

Αυτή έξοδος προϋποθέτει απαραίτητα πως θα χειραφετηθούμε από την επιρροή που ασκεί το κεφάλαιο πάνω στην κατανάλωση και από το μονοπώλιο των μέσων παραγωγής. Σημαίνει την αποκαταστημένη ενότητα του υποκειμένου της παραγωγής και του υποκειμένου της κατανάλωσης και άρα την αυτονομία που θ’ ανακαλύψουμε μέσω του καθορισμού των αναγκών μας και του τρόπου ικανοποίησής τους.

Το αξεπέραστο εμπόδιο που είχε στήσει ο καπιταλισμός σ’ αυτήν την πορεία ήταν η ίδια η φύση των μέσων παραγωγής που χρησιμοποιούσε: εγκαθίδρυαν μια μεγαμηχανή στην οποία όλοι ήμασταν υπηρέτες και η οποία μας υπαγόρευε τους στόχους που έπρεπε να ακολουθήσουμε και το βίο που έπρεπε να διάγουμε. Αυτή η περίοδος φτάνει στο τέλος της. Τα μέσα της αυτοπαραγωγής υψηλής τεχνολογίας κάνουν τη βιομηχανική μεγαμηχανή θεωρητικά απαρχαιωμένη.

Ο Κλαούντιο Πράντο επικαλείται την «ιδιοποίηση των τεχνολογιών» καθώς το κοινό κλειδί για όλες, η πληροφορική, είναι ιδιοποιήσιμη απ’ όλους. Γιατί, όπως ζητούσε ο Ιβάν Ίλλιτς, «ο καθένας μπορεί να τη χρησιμοποιήσει χωρίς δυσκολία όσο συχνά ή όσο σπάνια θέλει… χωρίς η χρήση στην πραγματικότητα να καταπατά την ελευθερία του άλλου να κάνει το ίδιο»· γιατί αυτή η χρήση (πρόκειται για τον ορισμό των συμβιωτικών μέσων από τον Ίλλιτς) «παροτρύνει την προσωπική ολοκλήρωση» και αυξάνει την αυτονομία όλων. Ο ορισμός που δίνει ο Πέκα Χιμάνεν στην «Ηθική του Χάκερ» είναι πολύ κοντινός: ένας τρόπος ζωής που προτάσσει τις χαρές της φιλίας, του έρωτα, της ελεύθερης συνεργασίας και της προσωπικής δημιουργικότητας».

Τα υψηλής τεχνολογίας μέσα, ήδη υπάρχοντα ή εν αναπτύξει, γενικά συγκρίσιμα με τα περιφερειακά του υπολογιστή, μας προσανατολίζουν προς ένα μέλλον όπου πρακτικά καθετί απαραίτητο και επιθυμητό θα μπορεί να παράγεται σε συνεργατικά ή κοινοτικά εργαστήρια· όπου οι δραστηριότητες της παραγωγής θα μπορούν να συνδυάζονται με τη μάθηση και τη διδασκαλία, με τον πειραματισμό και την έρευνα, με τη δημιουργία νέων γεύσεων, αρωμάτων και υλικών, με την επινόηση νέων μορφών και τεχνικών γεωργίας, κατασκευής, ιατρικής κ.λπ.

Τα κοινοτικά εργαστήρια αυτοπαραγωγής θα είναι διασυνδεδεμένα σε παγκόσμια κλίμακα για να μπορούν να ανταλλάζουν ή να κοινοποιούν τις εμπειρίες, τις επινοήσεις, τις ιδέες και τις ανακαλύψεις τους. Η εργασία θα παραγάγει κουλτούρα και η αυτοπαραγωγή θα αποτελεί ένα μέσο προσωπικής ανάπτυξης.

Δύο συγκυρίες συνηγορούν υπέρ ενός τέτοιου τύπου ανάπτυξης. Η πρώτη είναι πως υπάρχουν πολλές ικανότητες, ταλέντα και δημιουργικότητα που η καπιταλιστική οικονομία δε μπορεί να χρησιμοποιήσει. Αυτό το πλεόνασμα ανθρώπινων πόρων δε μπορεί να γίνει παραγωγικό παρά μέσα σε μια οικονομία όπου η παραγωγή πλούτου δεν υποτάσσεται σε κριτήρια αποδοτικότητας. Η δεύτερη είναι πως «η δουλειά είναι ένα είδος υπό εξαφάνιση».

Δε λέω πως αυτές οι ριζικές μεταμορφώσεις θα πραγματοποιηθούν. Λέω μονάχα πως για πρώτη φορά, μπορούμε να επιθυμούμε να πραγματοποιηθούν. Τα μέσα υπάρχουν όπως και οι άνθρωποι που δουλεύουν μεθοδικά. Είναι πιθανό να αναδημιουργήσουν πρώτοι οι Νοτιοαμερικάνοι ή οι Βορειοαφρικάνοι, στα φτωχά προάστια των ευρωπαϊκών πόλεων, τα εργαστήρια αυτοπαραγωγής των φαβελών ή των πόλεων απ’ όπου κατάγονται.»




Ευτοπία VS Δυστοπία


Στις καθημερινές μας συζητήσεις ακούμε πολλούς ανθρώπους να καταφέρονται με χαρακτηρισμούς όπως «ουτοπικό», «ανεφάρμοστο», «ενάντια στην ανθρώπινη φύση» αναφερόμενοι στα προτάγματα της άμεσης δημοκρατίας και της αυτονομίας στην πολιτική, κοινωνική, πολιτισμική και οικονομική σφαίρα της ζωής. Αντί να επεξεργαστούν και να συνδιαμορφώσουν προτάσεις που θα συμβάλλουν στην εξέλιξη των κοινωνιών και του ίδιου του ανθρώπου, αναμασούν και διαιωνίζουν τις αξίες του κυρίαρχου κοινωνικού φαντασιακού για «σκληρότερη δουλειά», «εφαρμογή των νόμων», «υπομονή». Τι ακριβώς υπερασπίζονται; Τη δυστοπία του σήμερα, σε όλα τα επίπεδα. Την ευημερία των λίγων εις βάρος των πολλών. Την απληστία που χαρακτηρίζει τον καθένα, από τον φτωχότερο έως τον πλουσιότερο. Την περιφραγμένη ελευθερία μέσα στα πλαίσια μιας ψευδεπίγραφης δημοκρατίας. Την εργασία ως καταναγκασμό και τον ορισμό της προσφοράς, μόνο ως συνδυασμό της ζήτησης. Την ελευθερία της αγοράς, που είναι συνώνυμη με την ελευθερία του κυρίαρχου να διευρύνει την κυριαρχία του. Την ανταγωνιστικότητα ως προσόν, και το συναγωνισμό ως αφέλεια. Τον ατομικισμό που διαβρώνει κάθε υγιή διάσταση της προσωπικότητας του ατόμου.

Οι υμνητές του Νεοφιλελευθερισμού εμφανίζουν τους παραλογισμούς τους ως προφανείς και αυτονόητους, την στιγμή που η απόλυτη ελευθερία των κινήσεων του κεφαλαίου καταστρέφει ολόκληρους τομείς της παραγωγής σε όλες σχεδόν τις χώρες και που η παγκόσμια οικονομία μεταμορφώνεται σε πλανητικό καζίνο.

(Κορνήλιος Καστοριάδης, «Η «ορθολογικότητα» του καπιταλισμού» σ.11)

Τί ακριβώς υπηρετούμε εμείς με την απάθειά μας; Την απο-πολιτικοποίηση της κοινωνίας και τον ατομικισμό, την εκμετάλλευση και τον ρατσισμό, μαζί με την πολυπολιτισμικότητα ως εργαλείο καταπίεσης των μεταναστών και αποπροσανατολισμού της κοινωνίας, αποκρύπτοντας τη δυνατότητα της υγιούς διαπολιτισμικότητας; Σε όλα αυτά, τα οποία θα αναλύσουμε παρακάτω αντιπαρατίθεται ο δρόμος για την μετάβαση από τη δυστοπία στην ευτοπία.

Ως ευτοπία θα χαρακτηρίζαμε την ουτοπία ανασυγκρότησης, που δεν έχει σχέση με την ονειροφανταστική ουτοπία των λογοτεχνών. Αντιθέτως, αποτελεί επιθυμία και όραμα ενός ανασυγκροτημένου περιβάλλοντος, που είναι καλύτερα προσαρμοσμένο στην αρμονική συμβίωση όλων των ανθρώπων, σε σύγκριση με τη σύγχρονη αξιακή βαρβαρότητα. Η ευτοπία δεν είναι το αντίθετο της πραγματικότητας, αλλά η προβολή μιας δικαιότερης κοινωνίας, πιο ανθρώπινης και λειτουργικής. Επιτρέπει τη συμφιλίωση του παρόντος με το μέλλον, του πρακτικού με το ιδεατό. Αν παραιτηθούμε από την επιδίωξη της ευτοπίας, αντιμετωπίζοντάς την επιπόλαια σαν ένα άλλο είδος ουτοπίας, μεταμορφωνόμαστε αυτόματα σε θύματα των ευτελών καταναλωτικών φαντασιακών που προσφέρει απλόχερα το σύγχρονο καπιταλιστικό σύστημα. Δεν θεωρούμε, όμως, την ευτοπία μια συγκεκριμένη ιδεαλιστική κατάσταση, ούτε ισχυριζόμαστε ότι υπάρχει μόνο ένας δρόμος προς την πραγμάτωσή της. Κάτι τέτοιο, συνεπάγεται την διαδικασία της συνεχόμενης κατάθεσης προτάσεων, αμφισβήτησης, ενστερνισμού συγκεκριμένων (πλην ανοικτών) θέσεων και την δράση προς την εφαρμογή τους. Είναι η διέξοδός μας από την βαρβαρότητα.

Ο κόσμος της δυστοπίας

Από τα τέλη του 19ου αιώνα η δημιουργία διάφορων κοινωνικών κινημάτων είχε ως αποτέλεσμα την περαιτέρω διεύρυνση των πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών στο δυτικό κόσμο: επαναστάσεις (ανεξαρτήτως αν πέτυχαν ή όχι), η δύναμη του εργατικού κινήματος, οι αντιστάσεις στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οι αγώνες για τη φυλετική ισότητα, τα φεμινιστικά κινήματα, όλα αυτά σημάδεψαν ριζικά το πολιτικό σκηνικό του περασμένου αιώνα, σε συνδυασμό με τους δύο μεγάλους πολέμους και τα ολοκληρωτικά κινήματα (Ναζισμός και Μπολσεβικισμός), τον Ψυχρό Πόλεμο που συνέβαλε στη διαίρεση του κόσμου σε Ανατολικό και Δυτικό μπλοκ, και τέλος, την κονιορτοποίηση του μαρξισμού-λενινισμού που αποτέλεσε την ταφόπλακα στο όραμα για της κομμουνιστικής απελευθέρωσης. Όλα αυτά τα γεγονότα διαμόρφωσαν καθοριστικά την πολιτική σκέψη. Το πλήθος αυτού του ιστορικού υλικού και τα διδάγματα που εμείς παίρνουμε σήμερα, μας καλούν για μια γενική επανεξέταση όλων των πολιτικών φιλοσοφιών.

Από την μια πλευρά, ποιός δεν είναι δύσπιστος σήμερα με τα προτάγματα που προωθούν τη ριζική αλλαγή της κοινωνίας, έπειτα από τα τόσο σοβαρά εγκλήματα που διαπράχθηκαν σε πολλές χώρες στο όνομα της «κοινωνικής απελευθέρωσης από τα δεσμά του καπιταλισμού» (βλ. Σταλινισμός, Μαοϊσμός), ενώ στην πραγματικότητα, η δίψα για προσωπική εξουσία ήταν το μοναδικό κίνητρο των κομματικών γραφειοκρατιών;

Ο Δυτικός άνθρωπος, σήμερα, μοιάζει να βρίσκεται όμηρος μιας τελματωμένης πραγματικότητας. Νοιώθει πως όχι μόνο δεν μπορεί να ξεφύγει αλλά αισθάνεται φοβισμένος μπροστά στην προοπτική της αλλαγής. Αντιλαμβάνεται πως οι ηθικοί κανόνες που τυφλά ακολουθεί, δεν οδηγούν πουθενά. Αισθάνεται, όμως, αδύναμος να αντισταθεί, και όντας εγκλωβισμένος στην ιδιωτική του σφαίρα και τον άκρατο ατομισμό, επιλέγει να συμβιβαστεί με την πραγματικότητα είτε βυθίζοντας τον εαυτό του στην απάθεια, είτε αποδεχόμενος τα ψέματα δημαγωγών πολιτικών που ωστόσο ακούγονται ευχάριστα στ΄αυτιά του, φτάνοντας μέχρι και στο σημείο να αποδοκιμάζει οποιαδήποτε προσπάθεια ρήξης με την καθεστηκυία τάξη και τους χρεοκοπημένους θεσμούς.

Στη Δυτική Ευρώπη, η κατάρρευση του Μαρξισμού στα τέλη της δεκαετίας του ’80 συνέβαλε ριζικά στην καταρράκωση κάθε ελπίδας για κοινωνική αλλαγή, κληροδότησε την απόλυτη κυριαρχία της μαζικής αποχαύνωσης, του θεάματος, κάτω από την απόλυτη κυριαρχία των κατευθυνόμενων Μέσων Επικοινωνίας. «Οι άνθρωποι στη Δύση λένε: «αυτός είναι ο σοσιαλισμός, άλλος δεν υπάρχει, συνεπώς οι κοινωνίες μας, με όλα τα κουσούρια τους είναι οι καλύτερες ανθρώπινες δυνατές»» αναφέρει ο Κορνήλιος Καστοριάδης («Είμαστε Υπεύθυνοι για την Ιστορία μας» σελ.16). Δηλαδή, ο «θρίαμβος» του φιλελευθερισμού ενάντια στον Σταλινικό ολοκληρωτισμό, τον καθιστά ως «το καλύτερο που θα μπορούσε να επιτευχθεί», επιχειρώντας να πείσει πως «δεν υπάρχει κανένα εναλλακτικό σύστημα. Αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα και θα πρέπει να την αποδεχτούμε» (ντετερμινισμός). Από την άλλη, με το ξέσπασμα της κρίσης στην Ευρωζώνη και τη συστηματική υποβάθμιση των δημοκρατικών δικαιωμάτων ιδιαίτερα στις χώρες του Νότου, σε συνδυασμό με τις επαναστάσεις που έλαβαν χώρα στη Μέση Ανατολή, ποιός δεν είναι πλέον πεπεισμένος ότι η σχέση μεταξύ εξουσιαστών και εξουσιαζόμενων, η μαζική απάθεια και ο κομφορμισμός θα πρέπει να αμφισβητηθούν; Είναι προφανές ότι τα νέα κοινωνικά κινήματα που δημιουργήθηκαν γύρω από την Ευρώπη – με κύριες επιρροές την αραβική άνοιξη (οι Indignados της Ισπανίας και οι «αγανακτισμένοι» στην Ελλάδα) έφεραν στο προσκήνιο θολά-θολά την έννοια της άμεσης δημοκρατίας: άμεση πολιτική δράση και συμμετοχή, μια έννοια που είχε για πολλά χρόνια ξεχαστεί.

Δυστοπία και απουσία Λόγου

Οι σύγχρονες κοινωνίες (δυτικές και μη), όμως, αρνούνται να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα με ορθολογική σκέψη (όπου ορθολογισμός η διάθεση να εξεταστεί ένα πρόβλημα με τη λογική, η αμερόληπτη έρευνα και διαύγαση των καταστάσεων μακριά από ταμπού και τοτέμ). Αντ’ αυτής, επιλέγεται η πνευματικά ξεκούραστη μέθοδος της “αποκάλυψης” διαφόρων θεωριών συνωμοσίας ή η τυφλή αποδοχή των καταστάσεων (όπως ειπώθηκε και παραπάνω). Από την μια λοιπόν, κυριαρχεί η παθητικότητα και η αποδοχή του δόγματος πως ο καπιταλισμός είναι το μόνο «ορθολογικό καθεστώς» (μια ορθολογικότητα, όμως, μηχανιστική, που δεν κοιτά την ευημερία των ανθρώπων, αλλά των αριθμών). Από την άλλη όμως, δημιουργείται στο φαντασιακό της ίδιας της κοινωνίας το σκηνικό μιας παγκόσμιας ομάδας κροίσων που έχοντας υπό τον έλεγχο τους δημοσιογράφους, πολιτικούς, ακόμη και ομάδες ακτιβιστών, προσπαθούν να δημιουργήσουν μια παγκόσμια κυβέρνηση με μοναδικό σκοπό την εξαφάνιση των εθνών και την καταπίεση των λαών προς όφελος τους. Γύρω από αυτό τον άξονα δημιουργούνται και ψευδοεπιστημονικές “αλήθειες” περί ψεκασμών του πληθυσμού, σκόπιμης κατασκευής λοιμωδών νόσων, διάφορες προφητείες που ανασκευάζονται συνεχώς μετά τη διάψευσή τους, δημιουργία ειδώλων ως “σωτήρων”. Φυσικά, κάποια από τα ζητήματα με τα οποία ασχολούνται οι θεωρίες συνωμοσίας δεν αποκλείεται να εμπεριέχουν, εν σπέρματι, και κάποιες αλήθειες, οι θεωρίες αυτές όμως τα προσεγγίζουν με τέτοιο τρόπο ώστε να αποπροσανατολίσουν τους επιρρεπείς στην “αποκρυπτογράφηση μυστικών” πολίτες. “Δεν πιστεύουμε στα φαντάσματα, αλλά ούτε και στις διαβεβαιώσεις πως κανείς δεν κρύβεται κάτω από το λευκό σεντόνι”.

Οι θεωρίες, οι αιτιάσεις, οι εξηγήσεις αυτές δεν υποβάλλονται επαρκώς σε λογικό έλεγχο, δηλαδή σε κριτική εξέταση, αλλά υιοθετούνται άκριτα από μια μερίδα ανθρώπων η οποία προβάλλει ως μόνο ντοκουμέντο-επιχείρημα το x βίντεο που αναρτήθηκε στο διαδίκτυο, ή το ψ άρθρο του τάδε εμπόρου θεωριών συνωμοσίας. Έτσι, απομακρυνόμενοι από την διαδικασία της αυτοκριτικής, της αμφισβήτησης του ίδιου μας του εαυτού και των πράξεών μας, από την κριτική εξέταση της ιστορίας που εμείς δημιουργήσαμε, καταλογίζουμε τις ευθύνες για όλα τα δεινά που βιώνουμε είτε στη λέσχη Μπίλντεμπεργκ, είτε στους… ιλλουμινάτι, είτε στους Εβραίους (λογική που έχει οδηγήσει σε ολοκαυτώματα στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν).

Έτσι, αποφεύγοντας κάθε προσπάθεια για χρήση του Λόγου, και έχοντας περάσει από μία συστηματική αντιπολιτική εκπαίδευση στις σχολικές φυλακές του πνεύματος, περιοριζόμαστε σε μία στερεοτυπική αντίληψη των πραγμάτων με βάση ανακυκλώμενα δόγματα και γενικεύσεις όπως: «όλοι οι Χ» (όπου χ θέτουμε κάποιον εθνικό, θρησκευτικό, σεξουαλικό, κοινωνικό προσδιορισμό) «είναι Ψ» ( όπου ψ θέτουμε κάποιο κατηγόρημα με θετικό ή αρνητικό πρόσημο π.χ. κλέφτες, φιλότιμοι, βρώμικοι, εργατικοί). Οι γενικεύσεις αυτές εντάσσονται σε θεωρίες συνωμοσίας και δόγματα, όπου π.χ. ο εβραίος είναι εχθρός, ο πολιτικός είναι πάντα υποκινούμενος, ο αστυνομικός είναι εν δυνάμει δολοφόνος. Αρνούμαστε φυσικά να εξετάσουμε (σε σχέση με τα παραπάνω παραδείγματα) τη φύση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, να αναλύσουμε το ισχύον πολιτικό σύστημα, ή να αποφύγουμε γενικεύσεις για ανθρώπους που ασκούν ένα επάγγελμα (όσο κι αν μας είναι αυτό απεχθές ιδεολογικά ή/και ηθικά).

Κατ’ επέκταση, οι γενικεύσεις και οι άλογες κρίσεις φθάνουν έως και την ερμηνεία της φύσης του ανθρώπου. Σύμφωνα λοιπόν με κάποιους, ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός και σύμφωνα με άλλους από τη φύση του κακός. Τη δεύτερη άποψη ενισχύει η θεωρία του Άγγλου φιλόσοφου, Τόμας Χομπς, ο οποίος είχε χαρακτηρίσει τον άνθρωπο ως «μοναχικό, ενδεή, βρωμερό, κτηνώδη και βραχύ» (99), ανίκανο να αυτοκυβερνηθεί. Με βάση το πρώτο επιχείρημα, αν ο άνθρωπος απεμπλακεί από την δυναστεία των μέσων ενημέρωσης, από το άδικο χρηματοπιστωτικό σύστημα και την καπιταλιστική λογική, τότε θα είναι ικανός να δημιουργήσει μια κοινωνία ισότητας, ειρήνης και ελευθερίας. Με βάση το δεύτερο, που είναι κυρίαρχο στη σημερινή δυστοπία, ο άνθρωπος είναι άπληστος, κτητικός, σκληρός και έχει ανάγκη από έναν ηγέτη, περιορισμούς και σύνορα (στη σκέψη και στη γη). Στην πραγματικότητα δεν φαίνεται να ισχύει τίποτε από τα δύο. Ο ανθρωπολογικός τύπος δεν αποτελεί μια στατική κατάσταση, μια συγχρονία την οποία μπορούμε να εξετάσουμε, αλλά είναι αποτέλεσμα μιας διαρκούς αλληλεπίδρασης • μεταβάλλοντας το περιβάλλον του μεταβάλλεται και ο ίδιος. Το δυστοπικό επιχείρημα, λοιπόν, του “είναι στη φύση του ανθρώπου η απληστία” κρύβει μέσα του τη ντετερμινιστική λογική του «μην κάνεις τίποτε, όλα είναι προδιαγεγραμμένα» που υπηρετούν πιστά και οι διάφορες θεωρίες συνωμοσίας/προφητείες. Κι όμως, υπήρξαν κοινωνίες που είχαν αντιληφθεί πολύ πιο ορθά την πραγματικότητα: ένας Αθηναίος ναυαγός είπε κάποτε σ’ αυτούς που έστρεφαν τα λόγια τους στον ουρανό την ώρα που βούλιαζε το πλοίο: «συν Αθηνά και χείρα κίνει».

Στην πραγματικότητα, η ανθρώπινη φύση είναι σχετικά δύσκολο να οριστεί. Χαρακτηριστική είναι η φράση της Hannah Arendt: «αν υπάρχει «ανθρώπινη φύση», τότε μόνο ένας θεός θα γνώριζε τί είναι». Αν λοιπόν υποθέσουμε ότι ο άνθρωπος γεννιέται φύσει άπληστος και ιδιοτελής, τότε οι αλλαγές που υφίσταται κατά τη διάρκεια της ζωής του είναι και αυτές κομμάτι της φύσης του. Συνεπώς, η πολυπλοκότητα της «ανθρώπινης φύσης» είναι δύσκολο να αναλυθεί. Η συμπεριφορά του ανθρώπου, το αν δηλαδή τείνει προς την ιδιοτέλεια ή όχι, εξαρτάται από πολλούς άλλους παράγοντες, όπως το κοινωνικό φαντασιακό:

Πολλοί που υιοθετούν την άποψη του Χομπς, ότι ο ιδιοτελής άνθρωπος είναι αδύνατο να ζήσει σε μια κοινωνία αυτοθεσμιζόμενη και αυτόνομη και συνεπώς οι ετερόνομοι θεσμοί είναι αναγκαίο να υπάρχουν, είτε μιλάμε για ισχυρή κεντρική εξουσία, (χαρακτηριστική είναι εδώ και η φράση του Βολταίρου: «αν δεν υπήρχε Θεός θα έπρεπε να τον εφεύρουμε») είτε για οικονομικά κίνητρα όπως έλεγε ο Άνταμ Σμιθ, αγνοούν τις κυρίαρχες αξίες της καπιταλιστικής κοινωνίας, τις θεσμισμένες αξίες του κοινωνικού φαντασιακού της, την απεριόριστη συσσώρευση κεφαλαίων. Τί σημαίνει κάτι τέτοιο; Οι σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες θέτουν ως κέντρο τους την αύξηση των παραγωγικών δυνάμεων και την «ορθολογική» εξάπλωση των μέσων παραγωγής, μαζί με την απεριόριστη συσσώρευση κεφαλαίων. Όσο περισσότερο πλούσιος γίνεται κάποιος, τόσο μεγαλύτερη κοινωνική αναγνώριση έχει. Σε άλλες εποχές, κριτήριο αναγνωρισιμότητας και κύρους δεν ήταν τόσο η οικονομική καταξίωση, καθώς κυριαρχούσαν άλλες (ετερόνομες) αξίες, όπως π.χ. η κατοχή τίτλων ευγενείας (μεσαίωνας και φεουδαρχία). Κάτω λοιπόν από την επιρροή μιας κοινωνίας που το μόνο που κοιτά είναι το κέρδος και η παραγωγή, δεν θα πρέπει να μας φαίνεται διόλου παράλογο που η ανθρώπινη συμπεριφορά τείνει προς την ιδιοτέλεια. Κάτω από μια άλλη κοινωνία όμως, όπου οι θεσμοί της προωθούν άλλου είδους αξίες, όπως π.χ η κοινωνία της αρχαίας Αθήνας, όπου κυρίαρχες αξίες ήταν η πολιτική και η φιλοσοφία, οποιεσδήποτε ιδιοτελείς συμπεριφορές ήταν και κατακριτέες, και φυσικά, η κατοχή χρήματος και πλούτου δεν προσέδιδε από μόνη της και άνευ όρων κύρος και αναγνωρισιμότητα σε ένα άτομο, όπως συμβαίνει σήμερα. Αυτός είναι λοιπόν ο βασικός λόγος για τον οποίο οι πιο επιφανείς άνθρωποι της εποχής εκείνης ήταν φιλόσοφοι. Ποιοί όμως θα είναι οι πιο επιφανείς άνθρωποι των δικών μας χρόνων και στο εγγύς μέλλον αν όχι οι πλούσιοι καπιταλιστές (Bill Gates, Steve Jobs);

Συμπέρασμα: Κάτω λοιπόν από αυτές τις προϋποθέσεις, όπου οι κυρίαρχες αξίες των σύγχρονων καπιταλιστικών κοινωνιών (και όχι μόνο) προωθούν την ιδιοτέλεια, δεν θα πρέπει να μας παραξενεύει το γεγονός πως οι άνθρωποι συνεχώς τείνουν προς τον ατομικισμό, και το χειρότερο απ’ όλα, ότι αυτού του είδους η συμπεριφορά φαντάζει φυσική: είναι φυσικό επακόλουθο των κυρίαρχων μας αξιών, όχι όμως του ίδιου του εαυτού του ως αυτόνομο ον.

Η «ελεύθερη» αγορά

Μια από τις κυρίαρχες αξίες της εποχής μας – ένας μύθος του σύγχρονου καπιταλιστικού φαντασιακού είναι η “ελεύθερη αγορά”. Κύριος στόχος του ρεύματος του οικονομικού φιλελευθερισμού που εμφανίστηκε στις πρώιμες καπιταλιστικές κοινωνίες ήταν ο περιορισμός των παρεμβάσεων του κράτους στην οικονομία και η απελευθέρωση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας από την γραφειοκρατία και τις ασφυκτικές διοικητικές ρυθμίσεις – στόχος ο οποίος συνοψιζόταν στη φράση “laissez faire – laissez passer”. Από τις πρώτες μέρες του καπιταλισμού εδραιώθηκε η πεποίθηση ότι η αγορά αντιπροσωπεύει μια φυσική κατάσταση, ενώ η πολιτική αντιστοιχεί σε εσκεμμένη και συνειδητή παρέμβαση του ανθρώπινου παράγοντα. Το αξίωμα αυτό είναι εσφαλμένο για το λόγο ότι από τη μια πλευρά το συνειδητό στοιχείο ενυπάρχει και στις αγορές και από την άλλη οι δυνάμεις της αγοράς συνήθως καταλήγουν στην δημιουργία μονοπωλίων που οικειοποιούνται τις αυθόρμητες οικονομικές λειτουργίες και την ίδια την άσκηση της κρατικής πολιτικής.

Αυτή η θρησκεία της αγοράς που εμφανίστηκε ταυτόχρονα με τον καπιταλισμό και η οποία αργότερα υποχώρησε για να δώσει τη θέση της σε μια μακρά περίοδο μανιχαϊστικής έξαρσης του κρατισμού και του κεντρικού σχεδιασμού, αναγεννήθηκε τις τρεις τελευταίες δεκαετίες με την επικράτηση του Νεοφιλελευθερισμού. Πλέον, ο χαμένος κοινωνικός δυναμισμός αναζητήθηκε από το κεφάλαιο και τις ελίτ στην αντίθετη πλευρά: στην ιδεολογία της αγοράς, στον φετιχισμό του χρήματος/εμπορεύματος και στην ατομιστική ανευθυνότητα.

Κι όμως, η φαινομενική αυτή αντίθεση μεταξύ της τάσης για ορθολογικοποιημένο καπιταλισμό με κεντρική σχεδίαση και κρατικό παρεμβατισμό και της τάσης για απελευθέρωση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, κατ’ ουσίαν δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια αντινομική πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί, όπως στο παρελθόν, υπό το περίβλημα του κρατικού παρεμβατισμού εξασφαλίζονταν οι βασικές επιλογές ατόμων ή ομάδων του κεφαλαίου και των κυρίαρχων στρωμάτων, αντίστοιχα σήμερα, πίσω από τις Νεοφιλελεύθερες διαβεβαιώσεις περί αναγκαιότητας περιορισμού του κράτους, πραγματοποιείται (όπως θα αναλυθεί και παρακάτω που θα γίνει αναφορά στο Νεοφιλελεύθερο δόγμα) ένας πολύ βαθύτερος και περισσότερο καταπιεστικός κρατικός καταναγκασμός σε σχέση με την – προ του 1980 – περίοδο. Δηλαδή σήμερα, ενώ οι περισσότεροι Νεοφιλελευθέροι οικονομολόγοι και οικονομικοί αναλυτές πίνουν νερό στο όνομα των «Αγορών», παράλληλα δέχονται ως αυτονόητη την με κάθε τρόπο επιτήρηση της ισοτιμίας του νομίσματος, τον καθορισμό της εισοδηματικής πολιτικής και την φοροαπαλλαγή των πολύ υψηλών εισοδημάτων, από το κράτος.

Από οικονομικής πλευράς, αυτός ο νέος ρόλος του κράτους που ενώ φαινομενικά απέχει από την οικονομική ζωή δίνοντας χώρο στην ιδιωτική πρωτοβουλία, στην πραγματικότητα δεν κάνει τίποτα άλλο από το να υπηρετεί τις ελίτ υποβιβαζόμενο σε εντολοδόχο τους, επιτυγχάνεται έμμεσα και συγκεκαλυμμένα με κυριαρχικές παρεμβάσεις στο ευρύτερο οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο (π.χ.: το κράτος παραχωρεί σε ιδιώτες την δημόσια Υγεία, φαινομενικά σταματώντας να δραστηριοποιείται στον τομέα αυτό και απέχοντας από τις αντίστοιχες επενδύσεις που είχαν τα χαρακτηριστικά του “κοινωνικού κράτους”, αλλά στην πραγματικότητα είναι αυτό, το κράτος, που υπό την πίεση των αγορών, έρχεται να διαμορφώσει ένα ιδεολογικό, πολιτικό, νομοθετικό και οικονομικό πλαίσιο εντός του οποίου η ιδιωτικοποίηση της υγείας να φαντάζει όχι μόνο αναγκαία αλλά και απαραίτητη ή ακόμα και νομοτελειακή).

Με το σκεπτικό αυτό, μπορεί πλέον να εξηγηθεί ο επιφανειακά ακατανόητος καταλυτικός ρόλος των «Αγορών» στο σύγχρονο καπιταλισμό: Το δόγμα της «ελεύθερης» αγοράς, λειτουργεί ως μηχανισμός διαιώνισης της σύγχρονης βαρβαρότητας, συνιστά το άλλοθι των κυρίαρχων στρωμάτων προκειμένου να χειραγωγήσουν την όποια οικονομική δυναμική έχει η κοινωνία, προς όφελός τους, χρησιμοποιώντας τα πολιτικά και κοινωνικά πλαίσια ισχύος που έχουν, μεταθέτοντας το κόστος των πολιτικών επιλογών από πάνω προς τα κάτω, εν ολίγοις, αναπαράγοντας με κάθε μέσο την ταξική σύνθεση της (ετερόνομης) κοινωνίας μας.

Συμπερασματικά: το πραγματικό δίλημμα δεν μπορεί να είναι η επιλογή ανάμεσα στην «ελεύθερη» αγορά και την κρατική παρέμβαση γενικά και αφηρημένα, αλλά η επιλογή πολιτικής που ούτως ή άλλως το κράτος θα εφαρμόσει. Μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, το κοινωνικό κράτος αποτέλεσε και κρατική επιλογή (η οποία βέβαια υλοποιήθηκε και εξαιτίας των διαρκών αγώνων των κοινωνιών και των πιέσεων που άσκησαν τα κινήματα) ώστε, μέσω της επίτευξης μιας σχετικής σταθεροποίησης των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης προκειμένου οι ελίτ να αποσβέσουν το κόστος της κοινωνικής σταθεροποίησης των εξουσιαζόμενων. Σήμερα επιχειρείται το αντίστροφο: ευελιξία των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων ώστε να αποσβεστεί το κόστος σταθεροποίησης των ανώτερων χωρίς καν “ανάπτυξη”. Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση της “ελεύθερης αγοράς” που εξαθλιώνει τις κοινωνίες επιδιώκοντας ένα στόχο που είναι αδύνατος ακόμα και με καπιταλιστικούς όρους. Ούτε ελεύθερη είναι η «ελεύθερη αγορά» ούτε αποτελεσματική (το ζήτημα αυτό θα εξετάσουμε εκτενέστερα παρακάτω)

Το δόγμα του Νεοφιλελευθερισμού

Όπως είναι γνωστό, η στροφή του καπιταλισμού στη Νεοφιλελεύθερη έκδοσή του, σε πολιτικό επίπεδο αρχίζει με την εκλογή της M.Thatcher στη Μ. Βρετανία το 1979 και του R.Reagan στις Η.Π.Α. το 1980. Η έως τότε περιθωριακή οικονομική θεωρία του Νεοφιλελευθερισμού που είχε διατυπωθεί από τη σχολή του Σικάγο και τους F.Hayek, M.Friedman κλπ., μέσω των πολιτικών των δύο προαναφερόμενων κυβερνήσεων των Συντηρητικών και Ρεπουμπλικάνων σε Μ.Βρετανία και Η.Π.Α. αντίστοιχα, έρχεται για πρώτη φορά στο προσκήνιο.

Φαινομενικά, πρωταρχική επιδίωξη του Νεοφιλελευθερισμού είναι η με κάθε τίμημα μείωση του οικονομικού κυρίως ρόλου του κράτους (μάλιστα είναι τραγικό ότι αυτή η Νεοφιλελεύθερη δημαγωγία από τους πιο αφελείς εκλαμβάνεται ως αντικρατισμός…!!! – έτσι προέκυψαν άλλωστε και τα γελοία ευφυολογήματα περί «αντεξουσιαστών της εξουσίας»), με βασικό επιχείρημα αφ’ ενός ότι βάζει προσκόμματα στην ιδιωτική πρωτοβουλία και, αφ’ ετέρου πως εξαιτίας του γραφειοκρατικού – και συνεπώς δυσκίνητου – χαρακτήρα του δεν είναι κερδοφόρο. Το επιχείρημα αυτό είναι βέβαια σαθρό αφού:

  1. Σύμφωνα με το κυρίαρχο φαντασιακό (αλλά και τις μέχρι πρόσφατα κυρίαρχες αντιλήψεις μεταξύ των καπιταλιστικών κύκλων), το κράτος, όπως διαμορφώθηκε ως θεσμός στην ίδια την Δύση, δεν οφείλει να είναι κερδοφόρο αλλά “αποτελεσματικό και δίκαιο”. Η πεποίθηση για παράδειγμα, πως η καλή υγεία και εκπαίδευση του πληθυσμού είναι σημαντικοί παραγωγικοί συντελεστές, είναι βαθιά ριζωμένη στην πλειοψηφία των ανθρώπων που άσχετα από το πώς αυτοπροσδιορίζονται πολιτικά (δεξιοί, κεντρώοι, αριστεροί κλπ.) έχουν όμως ως κοινό τόπο ένα οικονομίστικο σκεπτικό, έχουν δηλαδή την κοινή αντίληψη περί αναγκαιότητας ύπαρξης μιας οικονομίας “παραγωγικής” και μιας “αναπτυξιακής πολιτικής”.
  2. Το κράτος είναι συνήθως ελλειμματικό ακριβώς λόγω του ασφυκτικού εναγκαλισμού του από το ιδιωτικό κεφάλαιο – στραγγαλισμός που διενεργείται μέσω της επιβολής σκληρών, δυσανάλογων και άδικων μέτρων λιτότητας, μέσω της διάλυσης της κοινωνικής ασφάλισης και κάθε δομής κοινωνικών παροχών, μέσω της βαριάς και άδικης φορολογίας των πολλών (π.χ. έμμεσοι φόροι) με ταυτόχρονη διευκόλυνση της φοροδιαφυγής του μεγάλου κεφαλαίου, της εκκλησίας κλπ.. Μάλιστα, σε ακραίες περιπτώσεις, οι Νεοφιλελεύθερες πολιτικές επιβάλλουν πρακτικές ξεκάθαρα έκνομες (αν όχι παράνομες), όπως λ.χ. όταν επενδύονται στα χρηματιστήρια τ’ αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων.

Οι βασικές μέθοδοι με τις οποίες υποτίθεται ότι θα επιτευχθεί ο σκοπός αυτός (μείωση του κράτους) είναι:

  • η αποσύνδεση από το κράτος τομέων της οικονομίας που παραδοσιακά ανήκαν σ’ αυτό (π.χ. παιδεία, υγεία, δημόσια έργα, ενέργεια, υποδομές, μεταφορές, στρατιωτική βιομηχανία).
  • η μείωση των συντελεστών φορολόγησης του κεφαλαίου με το επιχείρημα της δημιουργίας κινήτρων για επενδύσεις.
  • η δημιουργία ευνοϊκού νομικού πλαισίου ώστε το κεφάλαιο να δρα και να κινείται ασύδοτα (π.χ. δημιουργία νέων εταιρικών μορφών για ανέλεγκτη συσσώρευση και διακίνηση κεφαλαίου διεθνώς, ελαστικοποίηση περιοριστικών διατάξεων εργατικού δικαίου κλπ.)
  • οι αποκρατικοποιήσεις και η παραχώρηση του δημόσιου πλούτου σε ιδιώτες
  • η διάλυση του “κοινωνικού κράτους” σε κάθε του έκφανση (π.χ. ασφαλιστικό σύστημα, δημόσια συστήματα υγείας, συλλογικές συμβάσεις εργασίας κλπ.).

Στην πραγματικότητα στόχος του Νεοφιλελευθέρου δόγματος δεν είναι βέβαια το κράτος καθαυτό, αλλά ο αναδιανεμητικός ρόλος που το κράτος έχει στις περισσότερες χώρες βάσει νομοθετικού πλέγματος και λόγω των κοινωνικών αγώνων που αποκρυσταλλώθηκαν στις νομοθεσίες. Οι Νεοφιλελεύθεροι, αν και αποκηρύσσουν τον κρατικό παρεμβατισμό μετά βδελυγμίας, έχουν το κράτος απόλυτη ανάγκη. Όσο πιο πολύ φωνάζουν εναντίον του κράτους, τόσο πιο πολύ το χρειάζονται και όσο πιο πολύ το χρειάζονται τόσο περισσότερο φωνάζουν εναντίον του. Απόδειξη: οι αιωνίως δυσαρεστημένοι με τον κρατικό παρεμβατισμό, τραπεζίτες, μετά την εμφάνιση της κρίσης, το 2008, σώζονται ευχαρίστως με κρατικό χρήμα (πολιτική που ακολουθήθηκε σχεδόν παντού και όχι μόνο στην Ελλάδα).

Το κράτος λοιπόν, υπό τις Νεοφιλελεύθερες πολιτικές ηγεσίες, αρνείται για πρώτη φορά το ρόλο του συλλογικού καπιταλιστή, δηλαδή του εγγυητή των όρων της καπιταλιστικής συσσώρευσης, παύοντας να είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός, καταναλωτής και εργοδότης ταυτόχρονα και εκχωρεί στο ιδιωτικό κεφάλαιο την άσκηση της νομισματικής, εισοδηματικής και φορολογικής πολιτικής, απεμπολώντας τις εξουσίες του εκτός βέβαια των κατασταλτικών και φοροεισπρακτικών του αρμοδιοτήτων.
Σε πολιτικό επίπεδο, ο Νεοφιλελευθερισμός, ενώ στηρίζεται στην τυπική κοινοβουλευτική νομιμότητα, κάθε φορά που το σύστημα βρίσκεται σε κρίση, την παρακάμπτει στερώντας την από κάθε περιεχόμενο: Το κράτος μετατρέπεται σε μηχανισμό μετακύλισης της κρίσης στα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα, ενώ ταυτόχρονα φανερώνει τον πραγματικά αντιδημοκρατικό του χαρακτήρα αφού το Κοινοβούλιο (σώμα εκλεγμένων αντιπροσώπων) υποκαθίσταται από την Κυβέρνηση • η Κυβέρνηση, με τη σειρά της, υποκαθίσταται από ένα πυρήνα “σημαντικών υπουργών” • ο πυρήνας των σημαντικών υπουργών από τον Πρωθυπουργό (ή τον Πρόεδρο, αναλόγως τον τύπο του πολιτεύματος) • και ο Πρόεδρος της Κυβέρνησης, επί της ουσίας, υποκαθίσταται από τους ισχυρότερους εκπροσώπους του ιδιωτικού κεφαλαίου….

Συμπερασματικά προκύπτει ότι σε όσες χώρες ακολουθείται το Νεοφιλελεύθερο δόγμα, το κράτος χρησιμοποιείται ευθέως από το κεφάλαιο (κυρίως το τραπεζικό) ώστε να πετυχαίνει σε περιόδους ανάπτυξης ιδιωτικοποίηση των κερδών και σε περιόδους ύφεσης κοινωνικοποίηση των ζημιών.

Τέλος, μέσα σε συνθήκες ολοκληρωτικού ατομικισμού – ιδέα που το Νεοφιλελεύθερο δόγμα προωθεί άμεσα και έμμεσα – ο πόλεμος όλων εναντίον όλων μετατρέπεται σιγά σιγά από ένα αναγκαίο κακό που οφείλεται στην κακή φύση του ανθρώπου (κυρίαρχο φαντασιακό των καπιταλιστικών κοινωνιών) σε προτέρημα, σε αρετή, καπατσοσύνη, εξυπνάδα και μαγκιά (κυρίαρχο φαντασιακό του Νεοφιλελευθερισμού). Οι «βέλτιστοι»… θα επιβιώσουν. Για τους “ανίκανους”, τους “οκνηρούς”, γι’ αυτούς που δεν θέλουν να παίξουν το ρόλο ούτε του θηρίου ούτε του θηράματος, δεν υπάρχει χώρος.

Αυτή είναι η σημερινή πραγματικότητα. Αυτή είναι η ρεαλιστική ηθική του Νεοφιλελευθερισμού που αντιτίθεται στα “ουτοπικά, ρομαντικά και παιδαριώδη όνειρα” όσων απλώς αρνούνται να εθιστούν στην ωμότητα και βαρβαρότητα των καιρών.
Εμείς επιλέγουμε να μην μπούμε στην αρένα του Κολοσσαίου. Κι αν κάποιοι ηδονίζονται παρακολουθώντας τους δείκτες των χρηματαγορών, επιλέγοντας να ξεχνούν πως έξω από τους αριθμολαγνικούς καπιταλιστικούς ναούς υπάρχει παντού αθλιότητα και απελπισία, εμείς προτιμούμε να επιδιώκουμε το “αδύνατο”: την ισότητα και την ελευθερία.

Είναι τα βλέφαρά μου διάφανες αυλαίες
Όταν τ’ ανοίγω βλέπω εμπρός μου ό,τι κι αν τύχει
Όταν τα κλείνω βλέπω εμπρός μου ό,τι ποθώ [1]

Ο καπιταλισμός ως σύστημα αξιών

Όχι όμως μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά και αξιακά, το μοντέλο του Νεοφιλελευθερισμού δείχνει πως έχει αποτύχει. Με το που η διάσημη φράση της Thatcher «δεν υπάρχει κοινωνία αλλά μόνο άτομα» άρχισε να μοιάζει σαν μια ορατή πραγματικότητα, ο εθισμός στην κατανάλωση μετέτρεψε πληθυσμούς ολόκληρους σε απαθείς μάζες, που απέχοντας από την δημόσια σφαίρα, τη σφαίρα της πολιτικής, παραμένουν φυλακισμένες σε έναν παραλληρηματικό ιδιόκοσμο: την ψεύτικη «θαλπωρή» που τους προσφέρει η πλαστική ευημέρια του αγοράζειν. Η διανοητική νωθρότητα και η πολιτισμική/πολιτική οπισθοδρόμιση που συναντά κανείς στις περισσότερες σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες αποτελεί παγκόσμια πρεμιέρα. Η παθητικότητα αυτή, όπου ο κάθε άνθρωπος ζει κλεισμένος στον εαυτό του, αγνοώντας οτιδήποτε συμβαίνει έξω από τα τείχη της δικής του ύπαρξης, δεν μπορεί να κατανοηθεί σε αντιδιαστολή με τις επιπτώσεις του Νεοφιλελευθερισμού στην ποιότητα ζωής των περισσότερων ανθρώπων.

Αφήνοντας στο πλάι, για την ώρα, την αξιακή ήττα του Νεοφιλελευθερισμού, μιλώντας πάλι στη γλώσσα του, οι οικονομικές ανισότητες στις μέρες μας δείχνουν ιδιαίτερα οξυμένες. Tα στοιχεία της έρευνας, που δημοσιεύτηκαν το 2006 στην «Ημερησία», με τίτλο «H Παγκόσμια Κατανομή Πλούτου στα Νοικοκυριά» αποκαλύπτουν ότι το φτωχότερο ήμισυ του πληθυσμού της Γης μετά βίας κατέχει το 1% του παγκόσμιου πλούτου. Όμως αυτή η έρευνα αφορά τις συνθήκες που επικρατούσαν πριν ακόμη η οικονομική κρίση παρασύρει στην δύνη της ολόκληρη τη παγκόσμια αγορά, καταδικάζοντας δεκάδες εκατομμύρια εργαζόμενους στην ανεργία. Να φανταστούμε πως τα στοιχεία αυτά σήμερα θα έχουν χειροτερέψει. Δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός πως οι κοινωνικές ανισότητες αυξάνονται όλο και περισσότερο.

Μόλις το 2% του πληθυσμού της Γης κατέχει το 50% του παγκόσμιου πλούτου, σύμφωνα με νέα έρευνα του OHE.

Το 2000, στην Ευρώπη των «25», περίπου 40 εκατομμύρια άνθρωποι (9% του συνόλου) αντιμετώπιζαν διαρκή φτώχεια. Το 2005, περίπου 19 εκατομμύρια παιδιά αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο της φτώχειας στις 25 χώρες της Ε.Ε., ενώ το 2006, το 16% του συνολικού πληθυσμού της Ένωσης ζούσε κάτω από το όριο της φτώχειας. Σήμερα, περισσότεροι από 80 εκατομμύρια Ευρωπαίοι πολίτες ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας και αδυνατούν να καλύψουν ακόμη και τις βασικές τους ανάγκες. Τι αποφάσισε να κάνει γι’ αυτό η Ευρώπη; Να προχωρήσει στην αναγνώριση του δικαιώματος των ατόμων που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού. Να φορτώσει στους πολίτες τη «συλλογική ευθύνη» που έχουν για την αντιμετώπιση της φτώχειας και της περιθωριοποίησης και να τους προκαλέσει, μέσω της… ενημέρωσης, σε πολιτικές και δράσεις που αφορούν θέματα κοινωνικής ένταξης. Να προωθήσει, στα λόγια και όχι στα έργα, μια πιο συνεκτική κοινωνία, προβάλλοντας τα πλεονεκτήματα που έχει μια κοινωνία στην οποία έχει εξαλειφθεί η φτώχεια και όπου κανείς δεν είναι καταδικασμένος να ζει στο περιθώριο. [2]

Το μεγαλύτερο κομμάτι του παραγόμενου πλούτου μέσω της εργασίας συγκεντρώνεται στα χέρια των λίγων, και ως φυσικό επακόλουθο αυτής της διαδικασίας το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών διευρύνεται όλο και περισσότερο. Εκεί λοιπόν μας οδηγεί ο παραγωγισμός και η ηθικοποίηση της εργασίας, το φαντασιακό του καπιταλισμού, η κεντρικότητα της παραγωγής και της συσσώρευσης του κεφαλαίου ως κυρίαρχες αξίες. Για τον λόγο αυτόν, θα πρέπει να εξετάζουμε τον καπιταλισμό όχι μόνο ως οικονομικό σύστημα, αλλά και ως σύστημα αξιών, να βλέπουμε δηλαδή τις επιπτώσεις που θα μπορούσαν να έχουν στην κοινωνία οι αξίες που αυτός πρεσβεύει. Διότι θα μπορούσαν οι αριθμοί και οι εξισώσεις να εγγυηθούν μια Α ευημέρια, όμως ποιό θα ήταν το αποτέλεσμα της πρακτικής εφαρμογής του προγράμματος αυτού στην καθημερινή μας ζωή; Τί συμβαίνει όταν υπάρχει ευημέρια μόνο για χάρη των αγορών, αλλά όχι των ανθρώπων; Η απάντηση… βρίσκεται στην εξέγερση της Τυνησίας, που το ΔΝΤ θεωρούσε ως παράδειγμα επιτυχημένου μακρο-οικονομικού πειράματος.

H ανθρώπινη δραστηριότητα σ’ ένα δυστοπικό περιβάλλον

Συνώνυμο της ανθρώπινης δραστηριότητας στο δυστοπικό φαντασιακό της σύγχρονης κοινωνίας είναι η εργασία, η οποία αποτελεί μέσο επιβίωσης, κοινωνικής καταξίωσης και αποδοχής. Ιδιαίτερα από την Βιομηχανική Επανάσταση κι έπειτα, η εργασία αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα της κοινωνικής πραγματικότητας: με την επικράτηση του φαντασιακού της «ορθολογικής» κυριαρχίας, η εργασία έπαψε να ταυτίζεται με την προσωπική δημιουργία, αλλά αντιθέτως με την αναγκαιότητα της παροχής υπηρεσιών έναντι ανταμοιβής που επιτρέπει στο άτομο να εξασφαλίσει τα προς το ζειν, σε μια πλήρως ανταγωνιστική κοινωνία. Παρ’ όλες τις προβλέψεις για το «τέλος της εργασίας», οι οποίες πολλές φορές επιδιώκουν την ταύτιση της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης και βίας με την εξέλιξη της τεχνολογίας, η εργασία δεν έχει τελειώσει, αλλά απλά “μετακινείται” σε κοινωνίες στις οποίες θα έχει μικρότερο κόστος. Η δήθεν εξάλειψη της εργασίας δια της αυτοματοποίησης φαίνεται πως ήταν απλά ένας αστικός μύθος, καθώς κανείς (πλην των πλούσιων κληρονόμων) δεν έχει και σήμερα το δικαίωμα της επιλογής ανάμεσα στην εργασία και τη μη εργασία, αλλά απλά δεν προσφέρεται εργασία για όλους. Όπως έλεγε ο Κ.Καστοριάδης «μια κοινωνία ελεύθερου χρόνου είναι θεωρητικά δίπλα μας – τη στιγμή που μια κοινωνία που να καθιστά δυνατή για τον καθένα μια εργασία προσωπική και δημιουργική φαίνεται τόσο απομακρυσμένη όσο και στον 10ο αιώνα». («Ο θρυμματισμένος κόσμος» σ. 12-13)

Με τις περισσότερες ευρωπαϊκές κοινωνίες να μαστίζονται από την ανεργία (που σημαίνει στέρηση των αναγκαίων μέσων για επιβίωση), με τους εργοδότες (είτε το δημόσιο, είτε τους ιδιώτες) να επιτίθενται στα δικαιώματα των “τυχερών” εργαζομένων και στους μισθούς τους, θα φαινόταν ίσως “ανεπίκαιρη” μια κριτική στην ίδια τη φύση της εργασίας ως σύγχρονη δουλεία. Από την άλλη, μια απομονωμένη κριτική στις τακτικές της εργοδοσίας, θα θύμιζε την τακτική των συνδικαλιστών το Μάη του 68, που ενώ οι εξεγερμένοι ζωγράφιζαν στους τοίχους “η φαντασία στην εξουσία” και, παράλληλα, διεκδίκησαν δυναμικά την ανατροπή της υπάρχουσας παγιωμένης πολιτικής κατάστασης οργανώνοντας γενική πολιτική απεργία, αυτοί διαπραγματεύονταν απλώς αύξηση μισθών. Οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε πως η επιστροφή στην, σε κάποιο βαθμό, «καλοπληρωμένη» εργασία (προς «καλοξοδεμένο» καταναλωτισμό) δεν αποτελεί σήμερα δυνατότητα, μέσα στο υπάρχον σύστημα Νεοφιλελευθερισμού, διότι…δεν συμφέρει τους ρυθμιστές του. Η προοπτική, λοιπόν, δεν εστιάζεται στην διεκδίκηση καλύτερων μισθών, αλλά στο ξεπέρασμα της ηθικής της εργασίας και το πέρασμα στην ηθική της δημιουργίας.

Η ανθρώπινη δραστηριότητα θεωρημένη ως δημιουργία και όχι ως εργασία, έχει τη δυνατότητα να απελευθερώσει τον άνθρωπο από την μηχανική διάσταση των καθημερινών του δραστηριοτήτων. Στο δυστοπικό φαντασιακό, βέβαια, η δημιουργία συνδέεται κυρίως με τέχνες όπως η ποίηση, η ζωγραφική, ο κινηματογράφος. Στην πραγματικότητα, δημιουργός είναι και ο επιστήμονας και ο αγρότης, ο μηχανικός που προσαρμόζει τα εργαλεία του στις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες του, αλλά και ο εκπαιδευτικός. Σ’ αυτό ακριβώς αναφέρεται το γκράφιτι σε κάποιους τοίχους “είμαστε όλοι καλλιτέχνες”. Φυσικά, το πέρασμα στην ηθική της δημιουργίας δεν σημαίνει πως οι απεργίες των εργαζομένων είναι αδιέξοδες ή αχρείαστες. Αντιθέτως, οι αγώνες του κόσμου της εργασίας (με την ευρεία έννοια) αποτελούν αναγκαία (όχι όμως και ικανή από μόνη της) προϋπόθεση στο δρόμο για την ευτοπία.

Ο κόσμος της ευτοπίας

Από την αρχαιότητα οι άνθρωποι ονειρεύονταν ουτοπίες, τις οποίες τοποθετούσαν σε ένα φανταστικό παρελθόν, σε άλλες διαστάσεις ή στο απώτερο μέλλον. Μεσσίες, φιλόσοφοι, ηγέτες, τυχάρπαστοι, ανόητοι αλλά και άνθρωποι με βάθος, προσπάθησαν να παρουσιάσουν, ο καθένας για δικούς του λόγους, τον τέλειο κόσμο της αρμονίας. Οι περισσότερες από τις ουτοπίες αυτές διατυπώθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε ν’ αποτελούν ένα όραμα μιας εναλλακτικής κανονικότητας, ενός περιχαρακωμένου δηλαδή συστήματος. Θα αναφερθούμε, λοιπόν, στην ευτοπία αποφεύγοντας τον σαφή προσδιορισμό των θεσμών της, καθώς δεν πιστεύουμε στην εκ των προτέρων περιγραφή μιας “Γης της Επαγγελίας”, που θα αποβεί “σωτήρια” για την ανθρωπότητα. Αντιθέτως, πιστεύουμε στη δύναμη της κοινωνίας να αυτοθεσμίζεται, να δημιουργεί την ιστορία και να διαμορφώνει το παρόν και το μέλλον της.

Στην πραγματικότητα, δεν γνωρίζουμε ούτε το αν, ούτε το πότε, ούτε το πώς. Ακόμα και για το γιατί δυσκολευόμαστε να μιλήσουμε, αλλά αυτό το κάνουμε υποκύπτοντας στις εντσικτικές μας επιθυμίες. Αφού απορρίψαμε την ντετερμινιστική εκδοχή περί ιδιοτελούς ανθρώπινης φύσης, είμαστε λογικά υποχρεωμένοι, αν θέλουμε να είμαστε συνεπείς, να παραδεχτούμε πως δεν είμαστε οι ατρόμητοι εξερευνητές που θα επιδιώξουν να βρουν, για λογαριασμό όλων των υπόλοιπων, το άγιο δισκοπότηρο, το ελιξήριο της ζωής, το μυστικό της δημιουργίας, το μονοπάτι προς την ατομική και συλλογική αυτονομία.

Χωρίς, λοιπόν, να παγιδευτούμε στη λεπτομερή περιγραφή ενός ουτοπικού κόσμου, που θα μετέτρεπε το κείμενο σε λογοτεχνία, και χωρίς να αναζητούμε ως δήθεν “πρωτοπόροι” κάποια αλήθεια, ή τη μόνη ορθολογική πρόταση, θα προσπαθήσουμε να θίξουμε κάποιες πλευρές της ουτοπίας ανασυγκρότησης, της ευτοπίας που επιδιώκουμε. Η ιστορία είναι δημιουργία. Η ευτοπία είναι μπροστά μας, αρκεί να το θελήσουμε, αρκεί να το απαιτήσουμε.

Παραδόσεις και δημοκρατία

Η έννοια «παράδοση», έχει ταυτιστεί με συντηρητικές και αντιδραστικές πολιτικές. Προκειμένου να κατανοηθεί το ζήτημα αυτό, δηλαδή το πώς αντιλαμβανόμαστε την παράδοση και πώς θα μπορούσαμε ν’ αντλήσουμε από την αντίληψή μας αυτή ιδέες σε σχέση με το εάν είναι εφικτή μια κοινωνία πιο ανθρώπινη και δίκαιη, θα πρέπει να απαντήσουμε πρώτα στο εξής ερώτημα: τί σημαίνει πολιτική; Οι περισσότεροι ταυτίζουν την έννοια της πολιτικής με την ψηφοθηρία και τον καριερισμό. Όμως, η πολιτική βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την εκλεγόμενη ολιγαρχία. Πρώτα απ’ όλα, πολιτική σημαίνει συλλογική δραστηριότητα που αποσκοπεί στην αλλαγή των θεσμών μιας κοινωνίας. Αλλαγή όχι για την ευχαρίστηση της αλλαγής, αλλά γιατί πραγματικά υπάρχει ανάγκη να αμφισβητηθούν οι υπάρχοντες θεσμοί. Στην ουσία, πολιτική και δημοκρατία είναι κάτι συνυφασμένο. Διότι δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι το σύγχρονο καθεστώς των φιλελεύθερων ολιγαρχιών είναι δημοκρατικό. Η (πραγματική) δημοκρατία προϋποθέτει την ύπαρξη μιας δημόσιας σφαίρας, όπου όλοι οι πολίτες θα μπορούν ανεξάρτητα να συζητούν, να αναζητούν λύσεις και αποφάσεις είτε στα καθημερινά τους προβλήματα, είτε να έρχονται σ’ επαφή με νέες προσεγγίσεις, συνθέτοντας έτσι την εικόνα μιας κοινωνίας που τα μέλη της δεν παραμένουν εγκλωβισμένα στην ιδιωτική τους σφαίρα, αλλά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Οι σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες απεναντίας, χαρακτηρίζονται για τον άκρατο οικονομισμό και ιδιώτευση. Δημοκρατία, λοιπόν, δεν σημαίνει απλά “ψηφίζουμε κάθε τέσσερα χρόνια αντιπροσώπους”. Σημαίνει διαρκή αμφισβήτηση των εκάστοτε θεσμών, μέσω της άμεσης συμμετοχής των πολιτών στα κοινά, τη λήψη αποφάσεων, την συνδιαμόρφωση και τις πολιτικές συζητήσεις. Αυτού του είδους το καθεστώς για πρώτη φορά θεσμίστηκε στην αρχαία Αθήνα.

Δίχως να προτείνουμε το παράδειγμα των αρχαίων ελληνικών πόλεων ως κάτι που εμείς σήμερα θα έπρεπε να πάρουμε και να αντιγράψουμε αυτούσιο (κάτι τέτοιο μάλλον σαν τρέλα θα έμοιαζε), η αρχαία Αθηναϊκή δημοκρατία αποτελεί αντικείμενο μελέτης και διαύγασης, μαζί με άλλες περιπτώσεις όπου δημιουργήθηκαν πραγματικά δημοκρατικά γονιμοποιά σπέρματα (η Παρισινή Κομμούνα, η Ουγγρική Επανάσταση και η Αναρχική Καταλωνία).

Η πραγματική δημοκρατία (δηλαδή η άμεση δημοκρατία), δίνει στους πολίτες το δικαίωμα της διαρκούς αμφισβήτησης, όχι μόνο σε θέματα νομοθετικής εξουσίας, αλλά και θέματα αξιών (η φιλοσοφία και η πολιτική βαδίζουν μαζί), εφόσον όλοι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να επέμβουν στη νομοθετική εξουσία τόσο σε λειτουργικό όσο και σε αξιακό επίπεδο. Έτσι λοιπόν, βλέπουμε ότι κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς είναι τόσο τα δημοκρατικά προτάγματα (όπως εκφράστηκαν μέσω των ελληνικών πόλεων, μέσω των επαναστάσεων στην Ευρώπη μετά το τέλος της περιόδου της Αναγέννησης και στη συνέχεια με το εργατικό και αναρχικό κίνημα). Από την άλλη πλευρά όμως, κομμάτι της παράδοσής μας είναι και ο ολοκληρωτισμός.

Το πρόταγμα της αυτονομίας είναι μια δημιουργία της ιστορίας μας. […] Το πρόταγμα της αυτονομίας δεν είναι μια πολιτική επιχείρηση σαν οποιαδήποτε άλλη. Δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά μόνο δια μέσου της αυτόνομης δραστηριότητας του κόσμου. Η δραματική απουσία αυτής ακριβώς της αυτόνομης δραστηριότητας είναι αυτό που χαρακτηρίζει τη σημερινή πραγματικότητα.

(Καστοριάδης, «Ο Θρυμματισμένος κόσμος» σ.28)

Στόχος της πολιτικής δεν είναι η ευτυχία, αλλά η ελευθερία. Την πραγματική ελευθερία (δεν ασχολούμαι εδώ με τη φιλοσοφική «ελευθερία») την αποκαλώ αυτονομία. Η αυτονομία της κοινότητας, που μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με τη ρητή αυτοθέσμιση και αυτοκυβέρνηση, είναι αδιανόητη χωρίς την πραγματική αυτονομία των ατόμων που απαρτίζουν την κοινότητα. Η συγκεκριμένη κοινωνία, που ζει και λειτουργεί, δεν είναι τίποτε άλλο απ’ τα συγκεκριμένα, δρώντα,”πραγματικά” άτομα [3]

Γιατί όμως η έννοια παράδοση έχει ταυτιστεί με αντιδραστικές απόψεις; Διότι οι συντηρητικοί προσπαθούν πάντα με κάποιον τρόπο να δικαιολογήσουν τα δεινά της κοινωνίας στις πολιτικές ελευθερίες (οι οποίες κερδήθηκαν μέσω της αυτόνομης δράσης των αποκλεισμένων ομάδων). Επικρατεί η άποψη του Χομπς, που πίστευε ότι είναι αναγκαίο να υπάρχει ένας αφέντης που θα επιβάλει τους νόμους αυστηρά και θα τιμωρεί παραδειγματικά τους παραβάτες, διότι ο ιδιοτελής άνθρωπος δεν μπορεί να μείνει ακυβέρνητος. Η φιλελευθεροποίηση των Δυτικών κοινωνιών, προκαλεί θυμηδία στη σκέψη των συντηρητικών που νοιώθουν την ανάγκη να επιστρέψουν στο παρελθόν, όπου η καταστολή (και συνεπώς η κοινωνική ειρήνη) ήταν ισχυρότερη, αγνοώντας όλους τους παράγοντες που ωθούν τα άτομα μιας κοινωνίας προς την παρανομία, όπως το φαντασιακό του καπιταλισμού (ολοένα και μεγαλύτερη εξασφάλιση πλούτου) και οι πολιτικές ανισότητες. Οι ντετερμινιστικές αυτές απόψεις, πέρα από το ότι είναι λάθος από ιστορική τουλάχιστον οπτική γωνία, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν και αντι-πολιτικές. Διότι, όπως είχε πει και ο Steve Jobs (ο ιδρυτής της Apple): «δεν είναι δουλειά των καταναλωτών να γνωρίζουν τι θέλουν». Μεταφέροντας την παραπάνω φράση στην πολιτική σφαίρα, δεν είναι δουλειά των πολιτών να ασχολούνται με την πολιτική, να γνωρίζουν τι θέλουν. Αυτού του είδους οι καταστροφικές απόψεις διαιωνίζουν τον εγκλεισμό μας στην ιδιωτική σφαίρα, «τη μόνη σφαίρα όπου ο άνθρωπος μπορεί να απελευθερωθεί», λέει η Hannah Arendt (“On Revolution” 114).

Είναι η ευτοπία μια δυνατή πραγματικότητα;

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω η ευτοπία δεν είναι ο τέλειος κόσμος, δεν οραματιζόμαστε ένα παράδεισο. Η ευτοπία θα μπορούσε να χαρακτηρίζεται από απελευθέρωση της ανθρώπινης δημιουργίας και πνεύματος, από πραγματική δημοκρατία, από την πραγμάτωση πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής αυτονομίας. Από μόνα τους αυτά τα χαρακτηριστικά αποκαλύπτουν την εξελικτικότητα μιας τέτοιας κοινωνίας, με φορείς εξέλιξης όμως τους ίδιους τους πολίτες, ως ισότιμα μέλη της. Αποτελεί λοιπόν σύμβαση ο όρος “δυνατή πραγματικότητα”, καθώς δεν είναι μία αλλά μια αλληλουχία πραγματικότητας.

Ένας υπερασπιστής της δυστοπικής (σημερινής) πραγματικότητας θα έλεγε πως η άμεση δημοκρατία, ή η κοινωνική αυτονομία είναι ανεφάρμοστα προτάγματα που είναι αδύνατο να επιτευχθούν. Και είναι αλήθεια πως η ίδια η Ιστορία προσφέρεται ως βασικό του επιχείρημα. Με την ίδια λογική, όμως, μια γυναίκα του Μεσαίωνα θα χαρακτήριζε ουτοπική τη δυνατότητά της να συμμετέχει ως ισότιμο μέλος της κοινωνίας στις εκλογές, ένας δούλος θα φανταζόταν ως ευτοπία έναν κόσμο χωρίς αλυσίδες και βασανισμούς, ένας αστρονόμος δεν θα πίστευε ποτέ πως κάποτε, κάποιος άνθρωπος θα πατήσει στη Σελήνη. Η Ιστορία υπάρχει για να ανατρέπεται, και όχι για να επαναλαμβάνεται. Η ομοιότητα διάφορων μηχανισμών ή ανθρώπινων συμπεριφορών που παρατηρούνται διαχρονικά δεν οδηγούν στο συμπέρασμα περί επανάληψης της Ιστορίας, αλλά αποτελούν απλώς μία διαπίστωση που έχει να κάνει με το ότι οι άνθρωποι και οι κοινωνίες αν και είναι συγγενικές μεταξύ τους (για ανθρώπους και οργανωμένα συστήματα διαβίωσης μιλάμε πάντα), ωστόσο βρίσκονται σε διαρκή κίνηση. Η μη επανάληψη της Ιστορίας και η επιθυμία μας να την επηρεάσουμε καταλυτικά δεν ταυτίζεται με την πίστη σε κάποιου είδους παρθενογένεση.

Φυσικά, δεν φανταζόμαστε πως θα μπορούσε ένα όμορφο πρωί να συγκληθεί συνέλευση δέκα εκατομμυρίων ανθρώπων ώστε να ληφθούν αποφάσεις ξαφνικά από όλους για όλα. Ούτε όμως πιστεύουμε πως είναι αναγκαία μια “δικτατορία του προλεταριάτου” που θα επιβληθεί θελησιοκρατικά διαπαιδαγωγώντας τους πολίτες κατά τέτοιο τρόπο ώστε να συμμετέχουν στα κοινά. Η άμεση δημοκρατία δεν είναι για εμάς αυτοσκοπός, αποτελεί το μέσο για μια διαρκή επαναστατική διαδικασία, εννοώντας πως η επανάσταση δεν έχει αρχή και τέλος, ο επαναστάτης δεν γίνεται συντηρητικός μετά την “επιτυχία” της εξέγερσης αλλά συνεχίζει να συμμετέχει, να συνδιαμορφώνει και να αμφισβητεί εκθέτοντας τις απόψεις του σε δημόσιο έλεγχο αλλά και κάνοντας αυτοκριτική. Έτσι, η λειτουργία μιας σύγχρονης άμεσης δημοκρατίας απαιτεί την προσαρμογή της θεωρητικής της διάστασης στην πρακτική – προσαρμογή που μπορεί να γίνει με αντικατάσταση θεσμών αντιπροσώπευσης από αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, μέσα στο ήδη υπάρχον σύστημα.

Εντελώς ενδεικτικά θα αναφέρουμε την δυνατότητα λειτουργίας της άμεσης δημοκρατίας στα αμφιθέατρα των σχολών, αντικαθιστώντας το διεφθαρμένο πελατειακό σύστημα των κομματικών παρατάξεων, έτσι ώστε να εκφράζονται οι ιδέες των πραγματικά εμπλεκομένων, δηλαδή των φοιτητών (αλλά και των διδασκόντων) και όχι των κομματικών μηχανισμών. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η λειτουργία των σχολείων σύμφωνα με το ανοιχτό πρόταγμα του αυτοδιαχειριστικού πειραματισμού, δηλαδή η λήψη και εκτέλεση αποφάσεων σχετικά με ό,τι διέπει την εκπαιδευτική πράξη ενός σχολείου από εκπαιδευτικούς και μαθητές. Μια άλλη δυνατότητα είναι η αμεσοδημοκρατική λειτουργία τοπικών κοινοτήτων, όπου κληρωτές και ανακλητές επιτροπές θα αναλαμβάνουν για μικρό χρονικό διάστημα την εφαρμογή των αποφάσεων της κοινότητας. Όσο οι πρακτικές αυτές θα δοκιμάζονται στην πράξη, έστω σε μικρή κλίμακα, τόσο θα ανανεώνονται, θα εξελίσσονται, θα διορθώνονται πριν εφαρμοστούν σε μεγάλη κλίμακα με τη διάχυση τους στην κοινωνία.

Ενάντια σε κάθε δόγμα προς την ευτοπία

Η σημασία μιας θεωρίας, δεν μπορεί να κατανοηθεί ανεξάρτητα από την πρακτική στην οποία η ίδια αντιστοιχεί. Θα φάνταζε απαράδεκτη οποιαδήποτε προσπάθεια διατήρησης κάποιας ιδεολογικής «ορθοδοξίας», περιορίζοντας τα ιδανικά που αυτή πρεσβεύει από το περιεχόμενο και το αποτέλεσμα της πρακτικής εφαρμογής της. Κάτι τέτοιο μας κάνει να προβληματιζόμαστε σε ό,τι αφορά την εγκυρότητα του ορθόδοξου Μαρξισμού σήμερα: το να προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε τα αίσχη που διαδραματίστηκαν σε όλες τις χώρες όπου έδρασαν Σταλινικά καθεστώτα, είτε τις ενέργειες των γραφειοκρατιών των κομμουνιστικών κομμάτων αποστασιοποιούμενοι από τη θεωρία που αυτά πρεσβεύουν θα φάνταζε, αν μη τι άλλο, ως πολιτική στρουθοκαμήλου. Έτσι λοιπόν, θα πρέπει να τελειώνουμε με τα Σταλινικά (και όχι μόνο) δόγματα και κάθε είδους ιεδολογική ορθοδοξία και απολυτότητα.

Το πέρασμα από την δυστοπία στην ευτοπία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί κάτω από συνθήκες ιδεολογικού παρωπιδισμού που συναντάμε συνεχώς σήμερα. Προϋποθέτει ανοιχτότητα και την προσπάθεια κατανόησης των πραγμάτων. «Η μοναξιά» με την έννοια της κοινωνικής απομόνωσης, ή αλλοτρίωσης/ξένωσης [1] «αποτελεί την υλική βάση για την τρομοκρατία και ουσία του ολοκληρωτισμού» (Αrendt “The Origins of Totalitarianism” 475). Η αλλοτρίωση αυτή, «έχει γίνει μια καθημερινή εμπειρία… Η ανελέητη διαδικασία με την οποία οδηγεί στον ολοκληρωτισμό και οργανώνει τις μάζες μοιάζει με αυτοκτονική διαφυγή από την πραγματικότητα» έλεγε η Αrendt (σ. 478). Πώς εμείς θα νικήσουμε αυτόν τον απομονωτισμό που τόσο ο καπιταλισμός προωθεί, όσο και το άτομο που αναζητά διεξόδους από την σύγχρονη ιδιώτευση; Μία λύση είναι η αναβίωση του κινήματος των πλατειών, ή έστω η γένεση κάποιου παρόμοιου κινήματος που δε θα βασίζεται σε κάποια έτοιμη δοτή θεωρία, όπου η πράξη δεν θα είναι το αποτέλεσμα μιας δοτής θεωρίας, μιας ιδεολογίας αλλά το αποτέλεσμα πολιτικών συζητήσεων.

Τα κινήματα που επενδύουν στη λογική της μάζας και του όχλου δύσκολα μπορούν να οδηγήσουν σε κοινωνική χειραφέτηση. Η απελευθέρωση προϋποθέτει την ανάδειξη της διαφορετικότητάς του καθενός μέσα από την συλλογική δράση. Όταν η προσωπικότητα ενός ατόμου καταπνίγεται από τις κραυγές του όχλου που δεν ξέρει πραγματικά τί ζητά και τί επιθυμεί, τότε δημιουργούνται καταστάσεις που λειτουργούν ως εφαλτήριο για την γένεση ολοκληρωτικών καθεστώτων. Η πραγματική δημοκρατία, προϋποθέτει όλους τους πολίτες να ενώνουν τη διαφορετικότητά τους (η διαφορετικότητα δεν είναι αυτό που τους χωρίζει αλλά αντίθετα, αυτό που τους ενώνει σε ένα δημιουργικό όλον με δυναμική), παραχωρεί στον καθένα το δικαίωμα ν’ ακούσει και να ακουστεί, να μάθει και να διδάξει, να έρθει σε επαφή με τον συνάνθρωπό του, αποβάλλοντας έτσι τον απομονωτισμό που τον οδηγεί στον σεχταρισμό και τον φανατισμό. Αν υπάρχει κάτι που θα πρέπει να νικήσουμε, αυτό είναι η απομόνωση στην οποία έχουμε περιπέσει • η απομόνωση που καλλιεργεί διαφόρων ειδών φοβίες και προκαταλήψεις για το διαφορετικό (επειδή δεν έχουμε έρθει σ’ επαφή με αυτό). Τέλος, δεν είναι μόνο ο καπιταλισμός αυτό που θα πρέπει να ξεπεράσουμε αλλά και οι κάθε είδους θεολογικού τύπου ιδεολογικές προσεγγίσεις. Η υπερβατικότητα, η μεταφυσική, η θρησκευτικότητα, η άκαμπτη αιτιοκρατία, στέκονται εμπόδια στην ελευθερία που επιδιώκουμε.

Ο δρόμος για την ευτοπία δεν είναι στρωμένος ούτε με δελτία τύπου, ούτε με κομματικά ψηφοδέλτια. Το κίνημα των αγανακτισμένων, η μαζική συμμετοχή του κόσμου στις πορείες του 2011, η δημιουργία αλληλέγγυων δικτύων, άνοιξαν το μονοπάτι για το μέλλον. Απορρίπτουμε κάθε μοναδική αλήθεια, κάθε ηγετική φυσιογνωμία, κάθε δογματική πεποίθηση, συνεχίζοντας την κοινωνική επανάσταση που ποτέ δεν έχει τελειώσει, βρίσκεται εν σπέρματι στην ψυχή του καθενός μας. Ας απελευθερωθούμε από τα δεσμά του εγώ, αφήνοντας το εμείς να πλημμυρίσει.

Καστοριάδης, Κορνήλιος. Είμαστε Υπεύθυνοι για την Ιστορία μας. Πέμπτη έκδοση, Πόλις, 2001.
Καστοριάδης, Κορνήλιος. Ο Θρυμματισμένος κόσμος. Ύψιλον βιβλία, 2001.
Καστοριάδης, Κορνήλιος. Η «ορθολογικότητα» του καπιταλισμού. Ύψιλον βιβλία, 1997.
Καστοριάδης, Κορνήλιος. Η άνοδος της ασημαντότητας. Ύψιλον βιβλία, 2000.
[1] Εμπειρίκος Ανδρέας. Τα πουλιά του Προύθου, από τη συλλογή “Ενδοχώρα” 1945.
Arendt, Hannah. The Origins of Totalitarianism. Third Edition, London, 1996.
Arendt, Hannah. On Revolution. Penguin Books, Second Edition, 1973 (first published in 1963).
Hobbes, Thomas. Leviathan. Oxford University Press, Second Edition, 1909.
[2] Ελευθεροτυπία: Αβγατίζει η… φτώχεια στην Ευρώπη
[3] Καστοριάδης, Η δημοκρατία ως διαδικασία και ως καθεστώς 2.

Συγγραφή: Efor, Julien Febvre Ian Delta

Σύντομο URL:


Σημειώσεις για την θεωρητικοποίηση μιας θανατοπολιτικής οικονομίας


1. Γνωρίζουμε, τόσο από αφηγήσεις επιζώντων όσο και από τα έργα ιστορικών, ότι ο ρυθμός θανάτωσης κρατουμένων στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης ήταν αντιστρόφως ανάλογος με αυτόν της έντασης των παραγωγικών αναγκών των εργοστασίων, και συνεπώς, των καταναλωτικών αναγκών της γερμανικής οικονομίας: με άλλα λόγια, για όσο διάστημα οι ανάγκες για παραγωγική εργασία ήταν ιδιαίτερα ψηλές, οι κρατούμενοι είχαν καλύτερες πιθανότητες επιβίωσης διότι τρέφονταν κάπως καλύτερα, εκτίθεντο λίγο δυσκολότερα σε θανατηφόρες συνθήκες, και εκτελούνταν λιγότερο συχνά.

2. Στο «Για την υπεράσπιση της κοινωνίας», ο Φουκώ γράφει ότι δεν μπορούμε να σκεφτούμε την μετατροπή της βιοπολιτικής σε θανατοπολιτική χωρίς την έννοια της φυλετικής διαφοράς, που επιτρέπει την κατασκευή της έννοιας της «υγείας» της συλλογικότητας ενός έθνους με όρους που καθιστούν μια άλλη πληθυσμιακή ομάδα επιβλαβή για αυτή την υγεία και άρα θανατώσιμη, εξαλείψιμη. Αυτό είναι δίχως αμφιβολία σωστό, θα πρέπει όμως να προστεθεί και ο «πραγματιστικός» παράγοντας των εργασιακών αναγκών που θίχτηκε πιο πάνω. Μια πληθυσμιακή ομάδα δεν μπορεί να είναι εξαλείψιμη εάν δεν θεωρείται επίσης παραγωγικά άχρηστη και ακόμα και επιζήμια. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί όταν οι παραγωγικές ανάγκες ενός κράτους υπερβαίνουν την δυνατότητά του να βρει επαρκή εργασιακή δύναμη στον πληθυσμό του.
3. Το «Μια μετριοπαθής πρόταση» του Τζόναθαν Σουίφτ (1729) αποκαθιστά τον διπλό χαρακτήρα του θανατοπολιτικού κριτηρίου που λείπει από την ανάλυση του Φουκώ: η εξαλειψιμότητα των Ιρλανδών βασίζεται αναμφίβολα στην κατασκευή τους ως κάτι λιγότερο από ανθρώπων με τους φυλετικούς όρους του αγγλικού αποικιακού βλέμματος της εποχής, αλλά βασίζεται εξίσου στην αντίληψή τους ως υπεράριθμων, πλεοναζόντων, παραγωγικά παρασιτικών, άχρηστων και επιζήμιων για την εθνική οικονομία. Ο Σουίφτ βασίζει την σκέψη του σε μια κυριολεκτικοποίηση και συνάμα αντιστροφή του νοήματος της γνωστής μερκαντιλιστικής φόρμουλας «ο πλούτος ενός έθνους είναι ο λαός του», αναδεικνύοντας ότι ως παραγωγική δύναμη, ο λαός της Ιρλανδίας είναι μάλλον αίτιο της φτώχειας της, και μπορεί να γίνει πηγή πλούτου όχι ως «ζώσα εργασία», όχι ως παραγωγός εμπορεύσιμων προϊόντων, αλλά ως νεκρό εμπόρευμα, ως προϊόν κανιβαλικής κατανάλωσης.
4. Μια θανατοπολιτική οικονομία μπορεί να αναπτυχθεί μόνον όταν συντρέχουν ταυτόχρονα οι συνθήκες της φυλετικής αλλοτριοποίησης και της παραγωγικής στασιμότητας και οικονομικής ύφεσης. Μετά το Ολοκαύτωμα, η θανατοπολιτική οικονομία συνέχισε την καριέρα της έξω από την Ευρώπη, σε ζώνες του «τρίτου κόσμου» όπου η ιστορική ενσωμάτωση της θανατοπολιτικής ως σύμφυτης με την ανάπτυξη από τον καιρό ήδη των αποικιοκρατικών γενοκτονιών (στο Μεξικό, το Κογκό, τη Βραζιλία, την Κολομβία) επέτρεψε την ταχεία προσαρμογή «παρα-οικονομιών» (αλλά στην πραγματικότητα οικονομιών κλίμακας, πολλές φορές πολύ μεγαλύτερης από αυτή των «νόμιμων» οικονομιών) στην βάση του θανάτου και της θανάτωσης. Κεντρικοί άξονες της «τριτοκοσμικής» θανατοπολιτικής οικονομίας: το εμπόριο ναρκωτικών, το εμπόριο ανθρώπινων οργάνων, το εμπόριο ζωντανών σωμάτων (πορνεία, σύγχρονη δουλεία), το εμπόριο όπλων, μορφές ακραία ανθυγιεινής αλλά επικερδούς εργασίας που οδηγούν τους εργάτες βραχυπρόθεσμα στον θάνατο και δημιουργούν ανάγκες για εύκολα και χωρίς νομικές επιπλοκές αναλώσιμα σώματα (ορυχεία, εξόρυξη ραδιενεργών υλικών, διαχείριση τοξικών αποβλήτων, κλπ). Στο γιγαντιαίο της μυθιστόρημα Το Αλμανάκ των νεκρών, η Αμερικανο-Ινδιάνα Λέζλι Μάρμον Σίλκο διερευνά εξονυχιστικά την συγκρότηση ενός δικτύου από θανατοπολιτικούς άξονες που απλώνεται στα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ, με πρωταγωνιστικά εμπορεύματα τα ανθρώπινα σώματα, τα όπλα, και τα ναρκωτικά. Με δεδομένη την συνεπή εξαφάνιση στοιχείων για τις ανθρώπινες ζωές που φονεύονται στα πλαίσια της θανατοπολιτικής οικονομίας, την αδιαφορία κρατών και νόμου, η γραφή που κινείται έξω από τα πλαίσια της παραδοσιακής τεκμηρίωσης εξακολουθεί να είναι μια εξίσου σημαντική πηγή ανάλυσης της θανατοπολιτικής οικονομίας, όπως ήταν και στο ευρωπαϊκό πλαίσιο αναφοράς. Το Άκλαφτοι νεκροί της Nancy Scheper-Hughes (για τη Βραζιλία), όπως και μια νέα γενιά ακαδημαϊκής έρευνας πάνω στην οικονομία που προϋποθέτει την αναλωσιμότητα της ζωής ανθρώπινων σωμάτων (Achille Mbembe, Neferti Tadiar, Rosi Braidotti, Melissa W. Wright, κ.α), από την άλλη, είναι απαραίτητες υπενθυμίσεις του γεγονότος ότι η θανατοπολιτική οικονομία δεν είναι απλά το προϊόν της νοσηρής φαντασίας συγγραφέων όπως ο Σουίφτ του «Μια μετριοπαθής πρόταση» (για την Ιρλανδία), ο Τζόζεφ Κόνραντ της Καρδιάς του Σκότους (για το Βελγικό Κογκό), ο Κόρμακ Μακάρθυ του Αιματηρός μεσηβρινός (για τις Νοτιοδυτικές ΗΠΑ και το Μεξικό) ή η Λέζλι Μάρμον Σίλκο του Αλμανάκ των Νεκρών (για τις Νοτιοδυτικές ΗΠΑ και το Μεξικό).
5. Η «θανατοπολιτική οικονομία» δεν εδραιώνεται στη βάση της σύλληψης και ανάλυσης της χρήσης της εργασιακής δύναμης και της παραγωγικότητας όπως κυρίαρχησε να γίνεται στον δέκατο ένατο αιώνα. Οι έννοιες αυτές ήταν καθοριστικής σημασίας σε μια εποχή ραγδαίας βιομηχανικής ανάπτυξης, και φυσικά βρέθηκαν στο κέντρο της βιοπολιτικής, της πολιτικής οικονομίας, αλλά και των φυσικών επιστημών όπως η θερμοδυναμική (βλ. Anson Rabinbach, Η ανθρώπινη μηχανή). Η αποκλειστική ενασχόληση του Μαρξ με τις έννοιες της εργασιακής δύναμης και της παραγωγικότητας αποτελεί ένα από τα πραγματικά όρια της εργασίας του από τη σκοπιά του παρόντος. Η κριτική της πολιτικής οικονομίας που περιέχει το Κεφάλαιο δεν είναι ακόμα κριτική της θανατοπολιτικής οικονομίας, και δεν θα μπορούσε να είναι, εφόσον ο θάνατος δεν συλλαμβάνεται εκεί παρά ως «ατύχημα», προϊόν της αδιαφορίας του κεφαλαίου για την ανθρώπινη ζωή μπροστά στην παραγωγικότητα και στις παραγωγικές ανάγκες. Η θανατοπολιτική οικονομία όμως δεν είναι μια οικονομία για την οποία ο θάνατος είναι ένα «ατυχές» παράγωγο μιας διαδικασίας με άλλους πρωτογενείς στόχους. Ο θάνατος, ως βιολογικό γεγονός, ως απειλή, ως μορφή «επίλυσης» οικονομικών προβλημάτων, ως δυνατότητα που καθιστά ένα σώμα εμπορικά χρήσιμο, είναι αντίθετα θεμελιώδης προϋπόθεση της θανατοπολιτικής οικονομίας.
6. Θα ονομάσουμε «θανατοπολιτική οικονομία» την συνάντηση της δυνατότητας ενός σώματος όχι να εργαστεί απαραίτητα αλλά να πεθάνει με την επινόηση νέων δυνατοτήτων συσσώρευσης κεφαλαίου. Στην περίπτωση της εμπορίας οργάνων (προϊόντος της εκρηκτικής αντίφασης ανάμεσα στην ανάπτυξη των βιοτεχνολογιών απ’ τη μία και την μαζική φτώχεια απ’ την άλλη), είναι η δυνατότητα ενός άρρωστου αλλά εύπορου σώματος να πεθάνει, και η απειλή του θανάτου από οικονομικά αίτια ενός άλλου σώματος που επιτρέπουν την απόσπαση ζωτικών οργάνων από το δεύτερο σώμα (με όσες συνέπειες υγείας μπορεί να έχει αυτή) προς όφελος του πρώτου σώματος. Στην περίπτωση της μαζικής θανάτωσης εργατριών σε maquiladoras του Μεξικού, είναι η αναλωσιμότητα του «παράνομα» εργαζόμενου και ανώνυμου σώματος, η εύκολη αντικαταστασιμότητά του, που το καθιστά πρακτικότερα φονεύσιμο παρά οικονομικά αποζημιώσιμο, προς όφελος της μεγιστοποίησης της συσσώρευσης. Στην περίπτωση του εμπορίου ναρκωτικών και της χρήσης ανθρώπινων σωμάτων ως μεταφορέων ναρκωτικών ουσιών, το σώμα του μεταφορέα είναι ένα ασήμαντο δοχείο για την μεταφορά ενός άκρως επικίνδυνου για το ίδιο εμπορεύματος, χρήσιμο μόνο για αυτή τη λειτουργία, εύκολα αντικαταστάσιμο ως μέσο διακίνησης ουσιών που είναι οι ίδιες συχνά θανατηφόρες για άλλα σώματα, στοιβαγμένα σε παραγκουπόλεις ή στα αστικά κέντρα του μητροπολιτικού καπιταλισμού.
7. Η «θανατοπολιτική οικονομία» αναπτύσσεται παράλληλα με την βιοπολιτική, είναι η άλλη της οικονομικά σημαίνουσα όψη, δεν είναι όμως καθαρά αναγώγιμη στην κυρίαρχη εξουσία, όπως ισχυρίζεται στο έργο του ο Τζιόρτζιο Αγκάμπεν. Η εργασία του Αγκάμπεν, ακολουθώντας τις αρχικές διερευνήσεις του Καρλ Σμιτ, υποπίπτει σε ένα σφάλμα για το οποίο είχε προειδοποιήσει ήδη ο Φουκώ στο «Για την υπεράσπιση της κοινωνίας«: υποστασιοποιεί την νομική σφαίρα και συνεπώς την κυρίαρχη εξουσία πάνω στην οποία βασίζεται κάθε έννοια δικαίου και δικαιωμάτων, ενώ τόσο η βιοπολιτική όσο και η πειθαρχική εξουσία κινούνται εξ ορισμού έξω από την σφαίρα αυτή, και συνεπώς δεν αφορούν ούτε την κυρίαρχη εξουσία ούτε το περιοριστικό της παραπλήρωμα που κληροδότησαν κυρίως οι αστικές επαναστάσεις: τα «δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη.» Δεν είναι ότι υπάρχει, για να το θέσουμε διαφορετικά, απλώς μια «κατάσταση εξαίρεσης» από την «ορθή» νομική τάξη που επιτρέπει την ανάδυση της θανατοπολιτικής οικονομίας· είναι ότι η θανατοπολιτική οικονομία αναδύεται ακριβώς στο σταυροδρόμι μορφών βίας που κινούνται κάτω ή πάνω από την νομική σφαίρα, μορφών βίας που δεν παραπέμπουν στην κυρίαρχη εξουσία και δεν την εγκαλούν στην ύπαρξη.
8. Ό,τι είναι ο κυρίαρχος για την βιοπολιτική-ως-θανατοπολιτική του Αγκάμπεν είναι η αγορά για την θανατοπολιτική οικονομία. Ό,τι είναι το στρατόπεδο συγκέντρωσης ως βιομηχανία θανάτωσης για τον Αγκάμπεν είναι μια σειρά διαφορετικών –σημερινών και παλαιοτέρων– ζωνών για την θανατοπολιτική οικονομία. Από μια οπτική, το Γκουλάγκ είναι συμβατότερο με τις σημερινές θανατοπολιτικές ζώνες στον ύστερο, παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό από ότι το στρατόπεδο συγκέντρωσης. Στις Αφηγήσεις για την Κολύμα –το διαβόητο Γκουλάγκ– o Βαρλάμ Σαλάμοφ αναδεικνύει ήδη μια σημαίνουσα διαφορά ανάμεσα στους δύο σημαντικότερους χώρους θανατοπολιτικής των μέσων του εικοστού αιώνα: στο Γκουλάγκ, η θανάτωση δεν είναι αυτοσκοπός· μάλλον, η αναλωσιμότητα του σώματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την αύξηση της παραγωγικότητας, την μείωση των καταναλωτικών αναγκών των εργαζομένων, και την αύξηση της συσσώρευσης κάτω από απαγορευτικές για την υγεία καιρικές συνθήκες· τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, αντίστροφα, εξυπηρετούν παραγωγικές ανάγκες μόνο κατ’ εξαίρεσιν, όταν υπάρχει έλλειψη επαρκούς ντόπιου εργατικού δυναμικού, και είναι υπό «φυσιολογικές» συνθήκες αφιερωμένα στη μαζική θανάτωση. Το Γκουλάγκ είναι εκ θεμελίων χώρος θανατοπολιτικής οικονομίας, για αυτό και η μαζική θανάτωση με εκτέλεση είναι σπανιότατο φαινόμενο· το στρατόπεδο συγκέντρωσης είναι χώρος απλής θανατοπολιτικής, με την μαζική θανάτωση να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο, και με τις οικονομικές διαστάσεις και χρήσεις να είναι δευτερεύουσες, συγκυριακές, συχνά «εκ των υστέρων» σκέψεις που απλώς συμπληρώνουν την ούτως ή άλλως επιβαλλόμενη θανάτωση με ένα οικονομικού χαρακτήρα μπόνους, όπως η συλλογή χρυσών δοντιών, τριχών από τα μαλλιά, ανθρώπινου λίπους ή σκελετών γυαλιών για τις ανάγκες της γερμανικής βιομηχανίας σε καιρό πολέμου. Από μια άλλη οπτική, η επιμονή των φυλετικών κριτηρίων στην διαμόρφωση της κάστας των κολασμένων της γης που τροφοδοτούν με φονεύσιμα ή αναλώσιμα σώματα τη νέα θανατοπολιτική οικονομία παραπέμπει περισσότερο στο ναζιστικό μοντέλο παρά σε αυτό που περιγράφει ο Σαλάμοφ.
9. Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης στην Ευρώπη, και κυρίως η κάθετη αύξηση πληθυσμιακών ομάδων που, από την σκοπιά της ορθόδοξης πολιτικής οικονομίας, είναι επίσημα πλέον παραγωγικά άχρηστες (εφόσον έχουν απολυθεί και παραμένουν άνεργες) αλλά ακόμα και επιζήμιες, εφόσον αποτελούν βάρος για τα ήδη ουσιαστικά χρεοκωπημένα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας (ιδιαίτερα το ταμείο ανεργίας και τα συνταξιοδοτικά ταμεία) και υγείας, καθώς επίσης και η αύξηση ομάδων ανθρώπων που εκτίθενται στη βία του δρόμου έξω από κάθε κοινωνική μέριμνα και προστασία (όπως οι αυξανόμενοι άστεγοι), μάς αναγκάζουν να ακολουθήσουμε προσεκτικότερα την έρευνα που διεξάγεται στα σύνορα πρώτου και τρίτου κόσμου, καθώς ο τρίτος κόσμος «εσωτερικεύεται» στον πρώτο, τόσο ως στόχος νέων θυματοποιήσεων όσο και ως δυνητικό μοντέλο για τη μοίρα «γηγενών» τμημάτων του ευρωπαϊκού πληθυσμού που θα παίξουν τον ρόλο των νέων «αλλότριων» της Ευρώπης. Θα πρέπει συνεπώς να στραφούμε με αρκετά επείγοντα τρόπο στην κατανόηση και χαρτογράφηση των λειτουργιών μιας θανατοπολιτικής οικονομίας, για την οποία ο νεκρός, θνησιγενής ή φονεύσιμος άνθρωπος είναι πια χρησιμότερος από τον άνθρωπο ως φορέα ζωντανής εργασίας.


College Is Still for Creating Citizens

Douglas Paulin
for The Chronicle
Enlarge Image

By Marvin Krislov and Steven S. Volk

The fierce debate about the future of higher education in America has clarified some issues even as it has polarized national thinking on the question. While most people agree that current models need rethinking, few have answered where we would be without a vibrant, multifaceted higher-education sector. Two points are critical to this discussion: stimulating informed and open conversations between the higher-education community and future employers in business and the nonprofit community, and acknowledging that higher education fails in its mission if it trains graduates only for their first postcollege job.

Our mission also includes training graduates for their future as mature and reasoning citizens, able to understand their lives, work, and interests, as well as the needs of their communities, their nation, and the larger world. Συνέχεια

Near death, explained

New science is shedding light on what really happens during out-of-body experiences — with shocking results.

This article was adapted from the new book «Brain Wars», from Harper One.

In 1991, Atlanta-based singer and songwriter Pam Reynolds felt extremely dizzy, lost her ability to speak, and had difficulty moving her body. A CAT scan showed that she had a giant artery aneurysm—a grossly swollen blood vessel in the wall of her basilar artery, close to the brain stem. If it burst, which could happen at any moment, it would kill her. But the standard surgery to drain and repair it might kill her too.

With no other options, Pam turned to a last, desperate measure offered by neurosurgeon Robert Spetzler at the Barrow Neurological Institute in Phoenix, Arizona. Dr. Spetzler was a specialist and pioneer in hypothermic cardiac arrest—a daring surgical procedure nicknamed “Operation Standstill.” Spetzler would bring Pam’s body down to a temperature so low that she was essentially dead. Her brain would not function, but it would be able to survive longer without oxygen at this temperature. The low temperature would also soften the swollen blood vessels, allowing them to be operated on with less risk of bursting. When the procedure was complete, the surgical team would bring her back to a normal temperature before irreversible damage set in.

Essentially, Pam agreed to die in order to save her life—and in the process had what is perhaps the most famous case of independent corroboration of out of body experience (OBE) perceptions on record. This case is especially important because cardiologist Michael Sabom was able to obtain verification from medical personnel regarding crucial details of the surgical intervention that Pam reported. Here’s what happened.

Pam was brought into the operating room at 7:15 a.m., she was given general anesthesia, and she quickly lost conscious awareness. At this point, Spetzler and his team of more than 20 physicians, nurses, and technicians went to work. They lubricated Pam’s eyes to prevent drying, and taped them shut. They attached EEG electrodes to monitor the electrical activity of her cerebral cortex. They inserted small, molded speakers into her ears and secured them with gauze and tape. The speakers would emit repeated 100-decibel clicks—approximately the noise produced by a speeding express train—eliminating outside sounds and measuring the activity of her brainstem.

At 8:40 a.m., the tray of surgical instruments was uncovered, and Robert Spetzler began cutting through Pam’s skull with a special surgical saw that produced a noise similar to a dental drill. At this moment, Pam later said, she felt herself “pop” out of her body and hover above it, watching as doctors worked on her body.

Although she no longer had use of her eyes and ears, she described her observations in terms of her senses and perceptions. “I thought the way they had my head shaved was very peculiar,” she said. “I expected them to take all of the hair, but they did not.” She also described the Midas Rex bone saw (“The saw thing that I hated the sound of looked like an electric toothbrush and it had a dent in it … ”) and the dental-drill sound it made with considerable accuracy.

Meanwhile, Spetzler was removing the outermost membrane of Pamela’s brain, cutting it open with scissors. At about the same time, a female cardiac surgeon was attempting to locate the femoral artery in Pam’s right groin. Remarkably, Pam later claimed to remember a female voice saying, “We have a problem. Her arteries are too small.” And then a male voice: “Try the other side.” Medical records confirm this conversation, yet Pam could not have heard them.

The cardiac surgeon was right—Pam’s blood vessels were indeed too small to accept the abundant blood flow requested by the cardiopulmonary bypass machine, so at 10:50 a.m., a tube was inserted into Pam’s left femoral artery and connected to the cardiopulmonary bypass machine. The warm blood circulated from the artery into the cylinders of the bypass machine, where it was cooled down before being returned to her body. Her body temperature began to fall, and at 11:05 a.m. Pam’s heart stopped. Her EEG brain waves flattened into total silence. A few minutes later, her brain stem became totally unresponsive, and her body temperature fell to a sepulchral 60 degrees Fahrenheit. At 11:25 a.m., the team tilted up the head of the operating table, turned off the bypass machine, and drained the blood from her body. Pamela Reynolds was clinically dead.

At this point, Pam’s out-of-body adventure transformed into a near-death experience (NDE): She recalls floating out of the operating room and traveling down a tunnel with a light. She saw deceased relatives and friends, including her long-dead grandmother, waiting at the end of this tunnel. She entered the presence of a brilliant, wonderfully warm and loving light, and sensed that her soul was part of God and that everything in existence was created from the light (the breathing of God). But this extraordinary experience ended abruptly, as Reynolds’s deceased uncle led her back to her body—a feeling she described as “plunging into a pool of ice.”

Meanwhile, in the operating room, the surgery had come to an end. When all the blood had drained from Pam’s brain, the aneurysm simply collapsed and Spetzler clipped it off. Soon, the bypass machine was turned on and warm blood was pumped back into her body. As her body temperature started to increase, her brainsteam began to respond to the clicking speakers in her ears and the EEG recorded electrical activity in the cortex. The bypass machine was turned off at 12:32 p.m. Pam’s life had been restored, and she was taken to the recovery room in stable condition at 2:10 p.m.

Tales of otherworldly experiences have been part of human cultures seemingly forever, but NDEs as such first came to broad public attention in 1975 by way of American psychiatrist and philosopher Raymond Moody’s popular book Life After Life. He presented more than 100 case studies of people who experienced vivid mental experiences close to death or during “clinical death” and were subsequently revived to tell the tale. Their experiences were remarkably similar, and Moody coined the term NDE to refer to this phenomenon. The book was popular and controversial, and scientific investigation of NDEs began soon after its publication with the founding, in 1978, of the International Association for Near Death Studies (IANDS)—the first organization in the world devoted to the scientific study of NDEs and their relationship to mind and consciousness.

NDEs are the vivid, realistic, and often deeply life-changing experiences of men, women, and children who have been physiologically or psychologically close to death. They can be evoked by cardiac arrest and coma caused by brain damage, intoxication, or asphyxia. They can also happen following such events as electrocution, complications from surgery, or severe blood loss during or after a delivery. They can even occur as the result of accidents or illnesses in which individuals genuinely fear they might die. Surveys conducted in the United States and Germany suggest that approximately 4.2 percent of the population has reported an NDE. It has also been estimated that more than 25 million individuals worldwide have had an NDE in the past 50 years.

People from all walks of life and belief systems have this experience. Studies indicate that the experience of an NDE is not influenced by gender, race, socioeconomic status, or level of education. Although NDEs are sometimes presented as religious experiences, this seems to be a matter of individual perception. Furthermore, researchers have found no relationship between religion and the experience of an NDE. That is, it did not matter whether the people recruited in those studies were Catholic, Protestant, Muslim, Hindu, Jewish, Buddhist, atheist, or agnostic.

Although the details differ, NDEs are characterized by a number of core features. Perhaps the most vivid is the OBE: the sense of having left one’s body and of watching events going on around one’s body or, occasionally, at some distant physical location. During OBEs, near-death experiencers (NDErs) are often astonished to discover that they have retained consciousness, perception, lucid thinking, memory, emotions, and their sense of personal identity. If anything, these processes are heightened: Thinking is vivid; hearing is sharp; and vision can extend to 360 degrees. NDErs claim that without physical bodies, they are able to penetrate through walls and doors and project themselves wherever they want. They frequently report the ability to read people’s thoughts.

The effects of NDEs on the experience are intense, overwhelming, and real. A number of studies conducted in United States, Western European countries, and Australia have shown that most NDErs are profoundly and positively transformed by the experience. One woman says, “I was completely altered after the accident. I was another person, according to those who lived near me. I was happy, laughing, appreciated little things, joked, smiled a lot, became friends with everyone … so completely different than I was before!”

However different their personalities before the NDE, experiencers tend to share a similar psychological profile after the NDE. Indeed, their beliefs, values, behaviors, and worldviews seem quite comparable afterward. Importantly, these psychological and behavioral changes are not the kind of changes one would expect if this experience were a hallucination. And, as noted NDE researcher Pim van Lommel and his colleagues have demonstrated, these changes become more apparent with the passage of time.

Some skeptics legitimately argue that the main problem with reports of OBE perceptions is that they often rest uniquely on the NDEr’s testimony—there is no independent corroboration. From a scientific perspective, such self-reports remain inconclusive. But during the last few decades, some self-reports of NDErs have been independently corroborated by witnesses, such as that of Pam Reynolds. One of the best known of these corroborated veridical NDE perceptions—perceptions that can be proven to coincide with reality—is the experience of a woman named Maria, whose case was first documented by her critical care social worker, Kimberly Clark.

Maria was a migrant worker who had a severe heart attack while visiting friends in Seattle. She was rushed to Harborview Hospital and placed in the coronary care unit. A few days later, she had a cardiac arrest but was rapidly resuscitated. The following day, Clark visited her. Maria told Clark that during her cardiac arrest she was able to look down from the ceiling and watch the medical team at work on her body. At one point in this experience, said Maria, she found herself outside the hospital and spotted a tennis shoe on the ledge of the north side of the third floor of the building. She was able to provide several details regarding its appearance, including the observations that one of its laces was stuck underneath the heel and that the little toe area was worn. Maria wanted to know for sure whether she had “really” seen that shoe, and she begged Clark to try to locate it.

Quite skeptical, Clark went to the location described by Maria—and found the tennis shoe. From the window of her hospital room, the details that Maria had recounted could not be discerned. But upon retrieval of the shoe, Clark confirmed Maria’s observations. “The only way she could have had such a perspective,” said Clark, “was if she had been floating right outside and at very close range to the tennis shoe. I retrieved the shoe and brought it back to Maria; it was very concrete evidence for me.”

This case is particularly impressive given that during cardiac arrest, the flow of blood to the brain is interrupted. When this happens, the brain’s electrical activity (as measured with EEG) disappears after 10 to 20 seconds. In this state, a patient is deeply comatose. Because the brain structures mediating higher mental functions are severely impaired, such patients are expected to have no clear and lucid mental experiences that will be remembered. Nonetheless, studies conducted in the Netherlands, United Kingdom, and United States have revealed that approximately 15 percent of cardiac arrest survivors do report some recollection from the time when they were clinically dead. These studies indicate that consciousness, perceptions, thoughts, and feelings can be experienced during a period when the brain shows no measurable activity.

NDEs experienced by people who do not have sight in everyday life are quite intriguing. In 1994, researchers Kenneth Ring and Sharon Cooper decided to undertake a search for cases of NDE-based perception in the blind. They reasoned that such cases would represent the ultimate demonstration of veridical perceptions during NDEs. If a blind person was able to report on verifiable events that took place when they were clinically dead, that would mean something real was occurring. They interviewed 31 individuals, of whom 14 were blind from birth. Twenty-one of the participants had had an NDE; the others had had OBEs only. Strikingly, the experiences they reported conform to the classic NDE pattern, whether they were born blind or had lost their sight in later life. The results of the study were published in 1997. Based on all the cases they investigated, Ring and Cooper concluded that what happens during an NDE affords another perspective to perceive reality that does not depend on the senses of the physical body. They proposed to call this other mode of perception mindsight. 

Despite corroborated reports, many materialist scientists cling to the notion that OBEs and NDEs are located in the brain. In 2002, neurologist Olaf Blanke and colleagues at the University Hospitals of Geneva and Lausanne in Switzerland described in the prestigious scientific journal Nature the strange occurrence that happened to a 43-year-old female patient with epilepsy. Because her seizures could not be controlled by medication alone, neurosurgery was being considered as the next step. The researchers implanted electrodes in her right temporal lobe to provide information about the localization and extent of the epileptogenic zone—the area of the brain that was causing the seizures—which had to be surgically removed. Other electrodes were implanted to identify and localize, by means of electrical stimulation, the areas of the brain that—if removed—would result in loss of sensory capacities, linguistic ability, or even paralysis. Such a procedure is particularly critical to spare important brain areas that are adjacent to the epileptogenic zone.

When they stimulated the angular gyrus—a region of the brain in the parietal lobe that is thought to integrate sensory information related to vision, touch, and balance to give us a perception of our own bodies—the patient reported seeing herself “lying in bed, from above, but I only see my legs and lower trunk.” She described herself as “floating” near the ceiling. She also reported seeing her legs “becoming shorter.”

The article received global press coverage and created quite a commotion. The editors of Nature went so far as to declare triumphantly that as a result of this one study—which involved only one patient—the part of the brain that can induce OBEs had been located.

“It’s another blow against those who believe that the mind and spirit are somehow separate from the brain,” said psychologist Michael Shermer, director of the Skeptics Society, which seeks to debunk all kinds of paranormal claims. “In reality, all experience is derived from the brain.”

In another article published in 2004, Blanke and co-workers described six patients, of whom three had experienced an atypical and incomplete OBE. Four patients reported an autoscopy—that is, they saw their own double from the vantage point of their own body. In this paper, the researchers describe an OBE as a temporary dysfunction of the junction of the temporal and parietal cortex. But, as Pim van Lommel noted, the abnormal bodily experiences described by Blanke and colleagues entail a false sense of reality. Typical OBEs, in contrast, implicate a verifiable perception (from a position above or outside of the body) of events, such as their own resuscitation or a traffic accident, and the surroundings in which the events took place. Along the same lines, psychiatrist Bruce Greyson of the University of Virginia commented that “We cannot assume from the fact that electrical stimulation of the brain can induce OBE-like illusions that all OBEs are therefore illusions.”

Materialistic scientistshave proposed a number of physiological explanations to account for the various features of NDEs. British psychologist Susan Blackmore has propounded the “dying brain” hypothesis: that a lack of oxygen (or anoxia) during the dying process might induce abnormal firing of neurons in brain areas responsible for vision, and that such an abnormal firing would lead to the illusion of seeing a bright light at the end of a dark tunnel.

Would it? Van Lommel and colleagues objected that if anoxia plays a central role in the production of NDEs, most cardiac arrest patients would report an NDE. Studies show that this is clearly not the case. Another problem with this view is that reports of a tunnel are absent from several accounts of NDErs. As pointed out by renowned NDE researcher Sam Parnia, some individuals have reported an NDE when they had not been terminally ill and so would have had normal levels of oxygen in their brains.

Parnia raises another problem: When oxygen levels decrease markedly, patients whose lungs or hearts do not work properly experience an “acute confusional state,” during which they are highly confused and agitated and have little or no memory recall. In stark contrast, during NDEs people experience lucid consciousness, well-structured thought processes, and clear reasoning. They also have an excellent memory of the NDE, which usually stays with them for several decades. In other respects, Parnia argues that if this hypothesis is correct, then the illusion of seeing a light and tunnel would progressively develop as the patient’s blood oxygen level drops. Medical observations, however, indicate that patients with low oxygen levels do not report seeing a light, a tunnel, or any of the common features of an NDE we discussed earlier.

During the 1990s, more research indicated that the anoxia theory of NDEs was on the wrong track. James Whinnery, a chemistry professor with West Texas A&M, was involved with studies simulating the extreme conditions that can occur during aerial combat maneuvers. In these studies, fighter pilots were subjected to extreme gravitational forces in a giant centrifuge. Such rapid acceleration decreases blood flow and, consequently, delivery of oxygen to the brain. In so doing, it induces brief periods of unconsciousness that Whinnery calls “dreamlets.” Whinnery hypothesized that although some of the core features of NDEs are found during dreamlets, the main characteristics of dreamlets are impaired memory for events just prior to the onset of unconsciousness, confusion, and disorientation upon awakening. These symptoms are not typically associated with NDEs. In addition, life transformations are never reported following dreamlets.

So, if the “dying brain” is not responsible for NDEs, could they simply be hallucinations? In my opinion, the answer is no. Let’s look at the example of hallucinations that can result from ingesting ketamine, a veterinary drug that is sometimes used recreationally, and often at great cost to the user.

At small doses, the anesthetic agent ketamine can induce hallucinations and feelings of being out of the body. Ketamine is thought to act primarily by inhibiting N-Methyl-D-aspartic acid (NMDA) receptors, which normally open in response to binding of glutamate, the most abundant excitatory chemical messenger in the human brain. Psychiatrist Karl Jensen has speculated that the blockade of NMDA receptors may induce an NDE. But ketamine experiences are often frightening, producing weird images; and most ketamine users realize that the experiences produced by this drug are illusory. In contrast, NDErs are strongly convinced of the reality of what they experienced. Furthermore, many of the central features of NDEs are not reported with ketamine. That being said, we cannot rule out that the blockade of NMDA receptors may be involved in some NDEs.

Neuroscientist Michael Persinger has claimed that he and his colleagues have produced all the major features of the NDE by using weak transcranial magnetic stimulation (TMS) of the temporal lobes. Persinger’s work is based on the premise that abnormal activity in the temporal lobe may trigger an NDE. A review of the literature on epilepsy, however, indicates that the classical features of NDEs are not associated with epileptic seizures located in the temporal lobes. Moreover, as Bruce Greyson and his collaborators have correctly emphasized, the experiences reported by participants in Persinger’s TMS studies bear little resemblance with the typical features of NDEs.

The scientific NDE studies performed over the past decades indicate that heightened mental functions can be experienced independently of the body at a time when brain activity is greatly impaired or seemingly absent (such as during cardiac arrest). Some of these studies demonstrate that blind people can have veridical perceptions during OBEs associated with an NDE. Other investigations show that NDEs often result in deep psychological and spiritual changes.

These findings strongly challenge the mainstream neuroscientific view that mind and consciousness result solely from brain activity. As we have seen, such a view fails to account for how NDErs can experience—while their hearts are stopped—vivid and complex thoughts and acquire veridical information about objects or events remote from their bodies.

NDE studies also suggest that after physical death, mind and consciousness may continue in a transcendent level of reality that normally is not accessible to our senses and awareness. Needless to say, this view is utterly incompatible with the belief of many materialists that the material world is the only reality.

Excerpted with permission from “The Brain Wars: The Scientific Battle Over the Existence of the Mind and the Proof That Will Change the Way We Live Our Lives.” Courtesy of HarperOne.

Mario Beauregard is associate research professor at the Departments of Psychology and Radiology and the Neuroscience Research Center at the University of Montreal. He is the coauthor of «The Spiritual Brain» and more than one hundred publications in neuroscience, psychology and psychiatry.


More Related Stories

Featured Slide Shows

  • Share on Twitter
  • Share on Facebook
  • 1 of 11
  • Fullscreen
  • Thumbnails



You may use these HTML tags and attributes: <a href=""> <b> <em> <strong> <i> <blockquote>


Leadership and the myth of apathy

Leadership and the myth of apathy

Why aren’t we rising up? Whether the ‘we’ in question is young people, the British people, or the poor, this is a question asked an awful lot by both mainstream and leftist commentators. Austerity, job cuts, pay freezes, workfare, poverty, food banks, police brutality, political corruption – it’s all the rage, so why aren’t we all enraged?

There are two standard answers on the left: apathy and the lack of leadership. Either people are too engrossed in their own little world of X Factor, I’m a Celebrity and ‘I’m alright Jack,’ or they just don’t have the right hero to lead them into battle. The left wing rabble rousers of the past are dead and gone and we need people to replace them and rally the workers.

The trouble is, both of these answers are wrong. Moreover, they play into a convenient myth that helps the pale, stale males of the authoritarian left sustain themselves while doing nothing at all to stop the world around us decaying into shit.

People are not apathetic

Well, sure, some are. Everyone knows at least one person who’s aggressively and proudly apolitical. They «don’t want none of that» if anything halfway substantial comes up in conversation, yet it always turns out that they’ve internalised the narratives of the right wing press on how immigrants and scroungers are to blame for everything.

These people do exist, but to tout them as an archetype for the public-at-large and that’s just wrong.

There’s a level of truth, as with any stereotype. But when the world’s full of problems and there’s no effective counter to the dominant narrative (we’ll get to that) then of course you take the answers available. Even if they’re racist, classist and built on a foundation of lies.

But speak to the vast majority of people, and they’re not apathetic. They have opinions on political issues. A great many have a fairly solid unconscious understanding of class and their lot in life. Where they have internalised ruling class ideology, they’re smart enough to realise and change their mind if you engage with them and talk to them.

This goes against the labels thrown around, particularly by crackerjack hacktivists such as Anonymous and batshit conspiracy theorists but also by some on the left, such as ‘sheeple’ and suggestions that everyone not already out on the streets protesting is brainwashed. In fact, they’re alienated, exploited and oppressed under capitalism and this kind of activist mentality is toxic and does nothing to advance the class struggle.

So what about the supposed ‘need’ for leaders?

Resistance doesn’t happen spontaneously. It happens when people organise, make conscious decisions and act upon them. This requires people to take the initiative, the sharing out of roles and responsibilities, and not a bit of education and agitation.

But while this could be considered a type of leadership – a ‘leadership of ideas,’ for want of a better term – it’s not leadership in the sense that most on the left mean it.

When the left’s kind of leadership emerges it’s easy to recognise – it involves representation by prominent spokespeople instead of empowering people to act for themselves. It involves executive power concentrated in the hands of a few. It involves a division of labour between ‘activists’ and ‘intellectuals.’ It involves a clear hierarchy with activity directed from above and disagreement of any kind condemned as ‘divisive’ or ‘sectarian.’

By and large, people don’t want this. When this kind of leadership emerges, if it fills a vacuum then it will attract people – at first. The vast majority of people will tire of being directed like pawns, treated as an expendable resource and having little to no say in decision making. This is not only why the leftist confessional sects such as the Socialist Party, SWP and so on have such a high turnover of membership, their cadres a minorrity next to their paper membership, but also why the fronts they set up lose momentum once the formulaic authoritarianism loses its novelty.

It’s also why movements which have arisen in the wake of the crisis have lacked this kind of hierarchical structure. UK Uncut and Occupy being the most commonly cited examples. In the fight against the Bedroom Tax, local groups acted for themselves and built up horizontal federations while the Trot fronts seeking to capitalise on the struggle floundered on the sidelines.

But there’s still a gap that needs filling. The Occupys of this world have their own flaws, the ‘tyranny of structureless‘ meaning that invisible hierarchies tend to emerge and those who seek to ‘represent’ others by imposing their own views on the collective don’t have to deal with formal representative democracy.

We need organisation and democracy, but it should be non-hierarchical organisation and direct democracy. Organisers should seek to give people the confidence to act for themselves, not merely to follow the organiser and keep them in their position for a long time to come. Officers should be mandated delegates with limited tenure, no executive power and the ability to be recalled by the mass. Democracy should mean making the decisions for ourselves, as in a strike ballot, rather than electing someone else to make decisions for us, as in a general election.

People as a broader whole are not apathetic, nor are they waiting for a leader. If we are led, then the destination is never freedom but a different kind of domination. If we want an uprising, then it requires hard work, patience, agitation and most importantly a desire to organise so that we can all fight for ourselves rather than being chewed up and spat out by any one of the myriad, toxic would-be leaderships that the authoritarian left has to offer.


Between the Ivory Tower and the Assembly Line Salar Mohandesi March 27, 2014

As aca­d­e­mics began to debate Nicholas Kristof’s recent attack on their pro­fes­sion, I was inter­view­ing a few of the lit­er­ally thou­sands of Amer­i­can rad­i­cals who left the uni­ver­sity for the fac­tory in the 1970s. Inspired by the new wave of autonomous work­ers’ strug­gles explod­ing across the US since the late 1960s – between 1974 and 1975, for exam­ple, there were were 9,000 coal miner strikes, 99% of them wild­cats – thou­sands of young rad­i­cals, many issu­ing from the stu­dent milieu, began to seri­ously rethink how their pol­i­tics related to the strug­gles of work­ers out­side the uni­ver­sity con­text. It was imper­a­tive, they argued, to forge stronger ties with work­ers. So they decided, in what was called “indus­tri­al­iz­ing,” or “col­o­niz­ing,” or some­times just “going to the peo­ple,” to get jobs in fac­to­ries, docks, mines, and even hos­pi­tals to help orga­nize at the point of pro­duc­tion. David McCul­lough, who was a phi­los­o­phy grad­u­ate stu­dent at Berke­ley, told me that in 1969 he “went to work as a wire­man at West­ern Elec­tric in Oak­land, CA, installing tele­phone cables in a cen­tral switch­ing build­ing.” After get­ting fired the fol­low­ing year for try­ing to “orga­nize a takeover of the union local from the com­pany men run­ning the union,” he moved to Detroit, where he worked in a steel mill, then at Chrysler.

It’s a stark con­trast to what many peo­ple have in mind today when they talk about going beyond the ivory tower. Today, crit­ics like Kristof gen­er­ally start by bemoan­ing the dis­ap­pear­ance of the “pub­lic intel­lec­tual,” argu­ing that this noble fig­ure has become trag­i­cally sep­a­rated from soci­ety as as whole. Sequestered in a world apart, intel­lec­tu­als carry on an end­less dis­course about them­selves while the prob­lems of pub­lic life only grow worse. For these crit­ics, of which Kristof is only the most recent, the burn­ing ques­tions become: why have intel­lec­tu­als aban­doned the pub­lic? How can these intel­lec­tu­als reach beyond the con­fines of a spe­cial­ized field of knowl­edge to engage with a broader audi­ence? How can pro­fes­sional, qual­i­fied, and unbi­ased intel­lec­tual schol­ar­ship be redi­rected towards solv­ing society’s uni­ver­sal problems?

Leav­ing the ivory tower, for peo­ple like Kristof, means bring­ing knowl­edge and exper­tise to the pub­lic. For the indus­tri­al­iz­ers, it involved an entirely dif­fer­ent strat­egy. Although many of their efforts may have ended in fail­ure, and while I’m not call­ing for a new wave of “indus­tri­al­iza­tion,” their courage, can­dor, and com­mit­ment nev­er­the­less forces us to com­pletely reframe the ques­tion: in what ways can those of us formed in the uni­ver­si­ties reach out to work­ers on the “out­side” in a polit­i­cal, orga­nized, and strate­gic way?

The indus­tri­al­iz­ers framed this prob­lem in terms of labor, and directly con­fronted the ques­tion of orga­ni­za­tion. Remem­ber­ing their expe­ri­ence chal­lenges us to think with dif­fer­ent cat­e­gories. Instead of talk­ing about indi­vid­ual intel­lec­tu­als and the pub­lic, we’ll have to think in terms of strate­gi­cally bridg­ing the gap between dif­fer­ent kinds of work­ers. Instead of try­ing to solve the objec­tive, impar­tial prob­lems of the “pub­lic,” we have to try to under­stand how to unite the dif­fer­ent seg­ments of a frag­mented work­ing class into a coher­ent polit­i­cal force.

Before we get there, how­ever, we have to change our con­cep­tual lan­guage. In fact, even defen­sive responses by left aca­d­e­mics, which point to the mate­r­ial con­di­tions pre­vent­ing knowl­edge work­ers from doing the kind of pub­lic engage­ment Kristof advises, often also accept the cat­e­gory of the pub­lic intel­lec­tual. To begin to make these ques­tions com­pre­hen­si­ble, we need to aban­don this cat­e­gory, and start think­ing again in terms of work, cap­i­tal­ism, and struggle.

Hand-drawn maps from those who would later con­sti­tute the Rev­o­lu­tion­ary Work­ers Head­quar­ters (RWH), a Maoist group­ing that split from the RCP in 1977-1978, indi­cat­ing those areas in the United States where non-electrical machin­ery was being pro­duced. These mil­i­tants com­pleted lit­er­ally hun­dreds of these, for all major sec­tors of pro­duc­tion, to guide their shopfloor orga­niz­ing work, and to develop a mean­ing­ful polit­i­cal strat­egy for that work. (“Non-Electrical Machin­ery 1970.” David Sul­li­van U.S. Mao­ism Col­lec­tion TAM.527, Box 5, Folder 24; Tami­ment Library/Robert F. Wag­ner Labor Archives, New York University.)

Who Are These Intellectuals?

The social cat­e­gory of the intel­lec­tual is torn apart by inter­nal ten­sions, appar­ent in the aca­d­e­mic divi­sion of labor that pro­duces it. At one end, there are adjuncts. Paid by the course, which aver­age no more than two or three thou­sand dol­lars, adjuncts have prac­ti­cally no hope of advanc­ing their “careers.” As of 2007, 70% of instruc­tors at Amer­i­can uni­ver­si­ties were adjuncts or “con­tin­gent” employ­ees. Some make less than cus­to­dial work­ers, oth­ers are on food stamps. There are even sto­ries of PhD’s sleep­ing in home­less shel­ters.

At the other end of this spec­trum, there are the tenured full pro­fes­sors who make sev­eral hun­dred thou­sand dol­lars a year, travel inter­na­tion­ally, and com­mand armies of research assis­tants and grad­u­ate stu­dents. These days, many are expand­ing their reper­toire by film­ing online courses. Whether they know it or not, these tenured pro­fes­sors, most of whom can afford to be the pub­lic intel­lec­tu­als Kristof calls for, rely on the labor of all these other knowl­edge work­ers: teach­ing assis­tants who grade, answer stu­dent emails, and make pho­to­copies; grad­u­ate stu­dents in the sci­ences toil­ing away in labs who will lay the ground­work for dis­cov­er­ies, but will never see them­selves attain the posi­tions of their men­tors; or junior fac­ulty who are pres­sured into tak­ing on end­less admin­is­tra­tive obligations.

The ten­dency to describe intel­lec­tu­als as a sin­gle coher­ent group papers over these expe­ri­ences of exploita­tion, and con­ceals the very real strug­gles that con­di­tion intel­lec­tual pro­duc­tion. The antag­o­nisms of the insti­tu­tions of knowl­edge are resolved into a myth of unity, in which all knowl­edge work­ers –  what­ever their labor con­di­tions, require­ments of social repro­duc­tion, and so forth – are part of a com­mon com­mu­nity, one whose pur­suits are so pure they tran­scend all differences.

The illu­sion of this com­mon com­mu­nity hides another real­ity: intel­lec­tual pro­duc­tion does not only hap­pen in uni­ver­si­ties. In fact, increas­ingly, most knowl­edge work is done out­side of them, with a great deal of research being con­ducted by pri­vate cor­po­ra­tions. More­over, var­i­ous forms of seri­ous research and schol­arly inquiry – beyond pub­lish­ing, web design, or media work – are actu­ally just done by peo­ple work­ing inde­pen­dently on their com­put­ers after their day jobs. Recent years, for instance, have seen the growth of com­mu­nity biol­ogy hack­labs, where the goal, in the words of Cory Tobin, LA Bio­hack­ers co-founder, is to pro­vide lab space “for peo­ple who want to learn biol­ogy for any rea­son.” The blur­ring of the bound­aries between the cap­i­tal­ist uni­ver­sity and the broader com­mu­nity have resulted in the increased polic­ing of knowl­edge; attempts to build mass pub­lic intel­lec­tu­al­ity are often vio­lently attacked, some­times with very real casu­al­ties like Aaron Swartz.

Even with all its con­structed bor­ders, the uni­ver­sity is still not a world unto itself. Entan­gled in finance, aero­nau­tics research, and so forth, the uni­ver­sity is struc­turally very much a part of the broader social world of pro­duc­tion. The Uni­ver­sity of Penn­syl­va­nia, where I work, is the largest pri­vate employer in Philadel­phia, where the role of the uni­ver­sity as a pole of accu­mu­la­tion is per­haps only rivaled by that of the med­ical indus­try, which is in many cases closely linked to the university.

But per­haps the most impor­tant thing the uni­ver­sity pro­duces is a spe­cific com­po­si­tion of the pub­lic: accord­ing to the 2012 cen­sus, about one third of all Amer­i­can adults hold a bachelor’s degree, and well over half have taken some col­lege courses. Most of what many knowl­edge work­ers in the uni­ver­sity do revolves around teach­ing, not writ­ing clever arti­cles. They teach future office work­ers how to write clearly, they teach future lawyers how to read statutes, they teach future call cen­ter work­ers how to com­mu­ni­cate ideas in a con­vinc­ing man­ner. They don’t need to write New York Times arti­cles in order to share their insights with the broader pub­lic. Instead, they engage inti­mately with mem­bers of the pub­lic on a daily basis.

If uni­ver­si­ties are sites of labor and accu­mu­la­tion, aca­d­e­mics will have to strug­gle within them as work­ers of a par­tic­u­lar kind. This means win­ning for­mal con­tracts, set­ting lim­its on our work, fight­ing for bet­ter health care, get­ting a union. There are already some encour­ag­ing signs. Grad­u­ate stu­dents at NYU voted to union­ize by a blowout mar­gin of 620 to 10 – a real first at a pri­vate uni­ver­sity, since these insti­tu­tions do not legally con­sider grad­u­ate assis­tants to be employ­ees. As for adjuncts, 18,000 have already been union­ized through SEIU’s Adjunct Action. If the ben­e­fits aren’t imme­di­ately obvi­ous, a recent sur­vey showed that adjuncts pro­tected by a union make 25 per­cent more per course than those with­out one.

But strug­gling where we are has its own ten­sions. Uni­ver­si­ties don’t just employ teach­ers. The uni­ver­sity employs an end­less staff of librar­i­ans, cus­to­dial work­ers, secu­rity guards, cafe­te­ria work­ers, and all the other work­ers who keep the insti­tu­tion run­ning. Knowl­edge work­ers come into con­tact with these other work­ers every day. Yet, despite the fact that they all work for the same boss, the inter­nal divi­sions result­ing from these dif­fer­ent roles are quite pronounced.

An imme­di­ate polit­i­cal task, then, would be for knowl­edge work­ers to reach out to oth­ers who are involved in the pro­duc­tion, dis­sem­i­na­tion, or archiv­ing of knowl­edge, as well as those whose labor main­tains the insti­tu­tion, like cus­to­dial work­ers. And since uni­ver­si­ties are not islands, but are in fact tied to towns, neigh­bor­hoods, and cities, often in antag­o­nis­tic ways, unit­ing with other work­ers in the uni­ver­sity also means con­nect­ing with those work­ers who may not nec­es­sar­ily work there, but whose lives are closely tied to it: bar­tenders at the local bar, work­ers at the fast food restau­rants sur­round­ing cam­pus, or sim­ply those liv­ing on the bound­aries of the uni­ver­sity com­mu­nity, always afraid an expand­ing cam­pus will expel them fur­ther out.

The fun­da­men­tal ques­tion, then, remains that of “link­ing up” with other work­ers out­side the uni­ver­sity in a coor­di­nated, strate­gic, and orga­nized way. Of course, this was pre­cisely the prob­lem faced by the indus­tri­al­iz­ers, who con­cluded that the exist­ing forms of social­ist orga­ni­za­tion had become com­pletely inad­e­quate, and new orga­ni­za­tions had to be built on the basis of this new strat­egy. It’s for this rea­son that we should return for a moment to their par­tic­u­lar solution.

Going to the People

In the 1960s and 1970s, mil­i­tants found work with the express aim of orga­niz­ing the work­ing class at the point of pro­duc­tion. Many, though by no means all, had been edu­cated in uni­ver­si­ties. Some were Trot­sky­ists, oth­ers Maoists, still oth­ers unaf­fil­i­ated. Some intended to reform unions by build­ing grass­roots cau­cuses, while oth­ers planned autonomous com­mit­tees to bypass them alto­gether. What­ever their dif­fer­ences – and there were many – nearly all felt that some kind of rev­o­lu­tion was on the near hori­zon, and that the work­ing class, espe­cially those work­ing in fac­to­ries, would be at the center.

A tem­plate for an inves­ti­ga­tion into work­places around Cleve­land by the Rev­o­lu­tion­ary Union (RU), an Amer­i­can Marxist-Leninist orga­ni­za­tion that would later become the Rev­o­lu­tion­ary Com­mu­nist Party (RCP). The RU, along with many other rev­o­lu­tion­ary groups, sent mil­i­tants into work­places across the coun­try through­out the long 1970s. (“Guide­lines for Inves­ti­ga­tion of Plants,” Rev­o­lu­tion­ary Union, Cleve­land 1973. David Sul­li­van U.S. Mao­ism Col­lec­tion TAM.527, Box 1, Folder 14; Tami­ment Library/Robert F. Wag­ner Labor Archives, New York University.)

It was through work­ing on assem­bly lines, in steel mills, or down in the mines that these rad­i­cals slowly became a real part of  work­ers’ strug­gles. Together with their cowork­ers they put pres­sure on bureau­cratic unions, formed oppo­si­tional cau­cuses, and went on strike. They fought for higher wages and bet­ter work­ing con­di­tions; they com­bated racism and sex­ism in the work­place. And while some of these projects quickly col­lapsed, oth­ers, like Team­sters for a Demo­c­ra­tic Union, exist today.

But despite many real vic­to­ries, indus­tri­al­iza­tion in the 1960s and 1970s came up against cer­tain lim­its. It was exhaust­ing, iso­lat­ing work, with a high risk of burnout. And while their respec­tive orga­ni­za­tions pro­vided a vital sup­port net­work, bit­ter party rival­ries made national coor­di­na­tion impos­si­ble. In some cases indus­tri­al­iz­ers worked at cross pur­poses, even denounc­ing each other. Miriam Pick­ens, a mem­ber of the Rev­o­lu­tion­ary Social­ist League who worked at Gen­eral Motors in Detroit for 30 years, recalls how “one Maoist in my plant orga­nized a cau­cus (a bit larger than ours) and in one of his leaflets claimed he was not ‘a Com­mu­nist, like Miriam and Lisa.’” To make mat­ters worse, many rad­i­cals began to indus­tri­al­ize just as the United States was start­ing to dein­dus­tri­al­ize, plac­ing the whole strat­egy on shaky grounds.

Most sig­nif­i­cantly, how­ever, indus­tri­al­iza­tion may not have been the best way to artic­u­late the strug­gles of dif­fer­ent kinds of work­ers, as it was basi­cally premised on the idea that one sec­tor of the work­ing class took pri­or­ity over the oth­ers. Though this may have had some strate­gic effi­cacy at the time, such an assump­tion risked aggra­vat­ing divi­sions within an already frag­mented work­ing class, mak­ing it much harder to achieve class unity down the road.

Indus­tri­al­iza­tion, there­fore, did not exactly mean unit­ing dif­fer­ent work­ers – namely knowl­edge work­ers based in uni­ver­si­ties on the one hand and man­ual work­ers in the fac­to­ries, mines, and docks on the other. Instead, it tended to dis­solve the for­mer into the lat­ter. In some cases indus­tri­al­iz­ers tried so hard to become the work­ers they wanted to con­nect with polit­i­cally that they actively changed their appear­ances. “It is an irony,” Mike Ely of the Rev­o­lu­tion­ary Union recalls, “that many com­mu­nist orga­niz­ers, includ­ing me, had ‘cleaned up’ in order to ‘go to the work­ing class’ — cut­ting our hair, ton­ing down our styles—to match cer­tain pre-conceptions of work­ing class cul­ture, and then found out, on arrival, that many of the more mil­i­tant work­ers were grow­ing their own hair out and smok­ing lots of weed.” But the prob­lem could be more seri­ous than just a mat­ter of appear­ances – a num­ber of indus­tri­al­iz­ers began to rec­og­nize that they could eas­ily end up sim­ply sub­sti­tut­ing their own con­cep­tion of mil­i­tancy for the work­ers’ self-organization.

In short, indus­tri­al­iza­tion gen­er­ally rested on a cer­tain con­cep­tion of the working-class van­guard. Few who went to the fac­to­ries, for instance, con­sid­ered them­selves knowl­edge work­ers, or work­ers at all; many believed they could only belong to the work­ing class if they found jobs in fac­to­ries. The true work­ers, those whose strug­gles really mat­tered, whose unions had real power, were in steel, coal, auto, or trans­porta­tion. While some indus­tri­al­iz­ers headed to post offices, hos­pi­tals, or found other ser­vice jobs, it was basic indus­try that tended to stand for all of the work­ing class. Dan La Botz of the Inter­na­tional Social­ists recalls:

We inten­tion­ally pro­moted indus­trial work over jobs such as teach­ing or social work, in which some of our mem­bers, myself included, had been involved. We pres­sured our mem­bers in those white col­lar pro­fes­sions to quit and get a job in auto, steel, tele­phone or truck­ing. In ret­ro­spect, we may won­der if this was the right deci­sion. Should we have attempted to build a polit­i­cal orga­ni­za­tion with a broader con­cep­tion of the work­ing class?


This kind of mass orga­ni­za­tion, which might have pro­vided a much-needed space for encoun­ters between dif­fer­ent kinds of work­ers to take hold, was never built. In this con­text, Perry Ander­son has recently remarked, even today’s resur­gence in rad­i­cal thought, exem­pli­fied by the pro­lif­er­a­tion of left­ist pub­li­ca­tions, has taken the form of a kind of “apo­lit­i­cal anti-capitalism.” I think we can more pre­cisely speak of a lack of strate­gic think­ing – the­o­ries, protest reports, and cul­tural cri­tiques abound, and cer­tainly have their place, but the “absent cen­ter” is solid, reflec­tive, par­ti­san strategy.

This may just be because many knowl­edge work­ers, although them­selves very much a part of the work­ing class, are often unaware of or unin­volved with the plu­ral­ity of strug­gles other work­ers are wag­ing all the time. In order for these knowl­edge work­ers to con­tribute their tech­ni­cal skills to the for­mu­la­tion of con­crete strat­egy, they have to first fully root them­selves in the dif­fer­ent strug­gles of their class. In the 1960s and 1970s mil­i­tants in the United States and abroad rec­og­nized how essen­tial this con­nec­tion was: even if they didn’t work at the fac­tory, they would go to the fac­tory gates, learn from work­ers, and share experiences.

When these mil­i­tants appeared at the gates, they put their spe­cific skills as knowl­edge work­ers to use, redi­rect­ing the tech­ni­cal com­po­si­tion of their labor to dif­fer­ent ends. “It’s been a sort of team effort,” a FIAT worker com­mented in 1970:

Usu­ally what we do is find out the facts of the sit­u­a­tion, write them out in rough form, and give them to the exter­nal mil­i­tants to print because they’re good at that sort of thing and they have more time than we do to work right through the night. We hope that later on we shall begin to do the leaflets our­selves, and already we are start­ing to do more of the work like typ­ing and so on, as well as some of the dis­tri­b­u­tion out­side the gates.

With the con­tem­po­rary dis­place­ment of such mas­sive, cen­tral­ized work­places along a global sup­ply chain – as well as our far more nuanced under­stand­ing of just how com­plex the work­ing class really is – this kind of orga­nized, col­lab­o­ra­tive strug­gle has become a lot more com­pli­cated than just chat­ting with work­ers out­side the plant. Engag­ing with other work­ers, who are often spread across a highly het­eroge­nous patch­work of pro­duc­tion and social repro­duc­tion, poses a real prob­lem. But per­haps this means that an orga­ni­za­tion that is struc­tured and coor­di­nated, while simul­ta­ne­ously flex­i­ble and cap­il­lary – one that ade­quately responds to today’s spe­cific class com­po­si­tion – is needed more than ever to make these kinds of encoun­ters happen.

Today there are many jour­nal­is­tic protest reports that do embed them­selves into the strug­gles of other work­ers, and this kind of jour­nal­ism is a real exam­ple of the par­tic­u­lar skills, expe­ri­ences, and con­di­tions of knowl­edge work­ers being applied to pol­i­tics. But there is nonethe­less a cer­tain struc­tural limit to this medium, which can only be pushed past reportage or com­men­tary by con­crete, col­lec­tive, and sus­tained orga­ni­za­tional prac­tices. As Ser­gio Bologna, who him­self worked at Olivetti and strug­gled within a num­ber of orga­ni­za­tions, com­mented in 1977: “we’ve had enough of ideology-merchants! Let’s set to work again as ‘tech­ni­cians,’ inside the the­o­ret­i­cal frame­work of class composition.”

In a cer­tain way, we have to return to the expe­ri­ences of the indus­tri­al­iz­ers. Their guid­ing idea – that mil­i­tants, no mat­ter how rad­i­cal, would be inef­fec­tive if they weren’t anchored to the real strug­gles of other work­ers – has to be taken seri­ously. But the ques­tion for us today is not how we can sup­port the strug­gles of the most “advanced work­ers,” or how we can best recruit them to our van­guard par­ties, but how we can link up with other strug­gles out­side the uni­ver­sity in a way that pre­serves the dis­tinct­ness, rec­og­nizes the strate­gic value, and respects the spe­cific needs of all these dif­fer­ent strug­gles, includ­ing our own.

is an editor of Viewpoint and a graduate student at the University of Pennsylvania.